Гарвард экономисі Сэндхил Муллейнатан мен Принстон психологы Эльдар Шафирдің зерттеулеріне негізделген, тапшылықтың адам когнитивті қабілетіне әсерін талдайтын аналитикалық шолу.
Екі алыптың кездесуі: Гарвард пен Принстонның зияткерлік бірлестігі
Қазіргі заманның ең үлкен парадоксы – ресурстардың көптігіне қарамастан, адамзаттың үнемі бір нәрсеге (уақытқа, ақшаға, назарға) зәру болып жүруі. Бұл құбылысты түсіну үшін Гарвардтың экономист-данышпаны Сэндхил Муллейнатан мен Принстонның көрнекті психологы Эльдар Шафирдің бастары бірікті.
Олардың таныстығы кездейсоқ емес еді; екеуі де адам мінез-құлқын сандар мен сезімдердің тоғысында зерттеуге құштар болды. Оларды ортақ сұрақ мазалады: «Неге ақылды адамдар тапшылық жағдайында қисынсыз шешімдер қабылдайды?» Бұл зияткерлік серіктестік әлемдік бестселлерге айналған «Тапшылық» (Scarcity) атты іргелі еңбектің тууына негіз болды.
Тікелей эфирдегі тапшылық: Зертханадағы алғашқы тәжірибелер
Эльдар Шафир бірде өзінің жұмыс үстеліндегі үйіліп жатқан қағаздар мен бітпейтін дедлайндарға қарап отырып, бір нәрсені түсінді: ол тек уақытты ғана емес, дұрыс ойлау қабілетін де жоғалтып жатыр еді. Бұл жеке бақылау кейінірек ауқымды зертханалық тәжірибелерге ұласты.
Авторлар зертханада адамдарды жасанды түрде «уақыт кедейі» етіп қойып, олардың қарапайым есептерді шығару жылдамдығын тексерді. Нәтиже таңғалдырды: уақыты шектеулі адамдардың шешімдері орташа IQ деңгейінен әлдеқайда төмен болып шықты. Муллейнатан былай дейді: [QUOTE] «Тапшылық – бұл тек материалдық жетіспеушілік емес. Бұл – ойлау жүйесінің бағдарламалануы. Ол біздің миымызды жаулап алады».
Неге бұл тақырып бүгін өзекті? Заманауи тапшылықтың сипаты
Бүгінгі цифрлық дәуірде ақпарат пен мүмкіндік көп болғанымен, «назар тапшылығы» (attention scarcity) бірінші орынға шықты. Гарвард Газеті жақында Муллейнатанның «Taming the ticking mind» атты ойын талқылап, біздің үнемі асығыс жүруіміз мидың жұмысын қалай тежейтінін көрсетті.
Бұл тек кедей адамдарға ғана қатысты емес. Жоғары лауазымды шенеуніктер мен ірі бизнесмендер де тапшылықтың тұзағына түседі. Біз бір істі бітіру үшін басқа маңызды істерді құрбан етеміз, бірақ соңында бәрінен де ұтыламыз. Бұл – қазіргі қоғамның індетіне айналған «когнитивті салық».
Туннельдік әсер: Біз басты нәрсені қалай байқамай қаламыз?
Туннельдік әсер – бұл тапшылықтың әсерінен адам назарының шектен тыс тарылуы. Авторлар бұл құбылысты өте дәл сипаттайды: [QUOTE] «Туннельдің ішінде отырғанда біз тек алдымыздағы нәрсені көреміз, бірақ туннельдің сыртындағы маңызды әлемді, тіпті қауіпті де ұмытамыз».
Бұл әсер бізді қысқа мерзімді мәселелерді шешуге (мысалы, ертеңгі өтеуі тиіс қарызды жабуға) жұмылдырады, бірақ ұзақ мерзімді жоспарлауға мүлдем мұрша бермейді. Сіз жанып жатқан өртті сөндіріп жатқанда, артыңызда жаңа өрттің тұтанып жатқанын байқамайсыз. Оқырман, сіздің өміріңізде де осындай «туннель» сәттері жиі бола ма?
Үнді фермерлерінің кейсі: Ораққа дейін және одан кейінгі когнитивті өзгеріс
Авторлардың ең танымал зерттеуі Үндістандағы қант қамысы фермерлерімен жүргізілді. Бұл фермерлер жыл сайын екі түрлі күйді кешеді: өнімді сатқаннан кейінгі «байлық» кезеңі және өнім піскенге дейінгі «кедейлік» кезеңі.
Муллейнатан мен Шафир осы екі кезеңде де фермерлердің IQ деңгейін өлшеді. Нәтиже сенсациялық болды: бір адамның «кедейлік» кезеңіндегі көрсеткіші «байлық» кезеңімен салыстырғанда 13 балға төмен болған. Бұл – бір түн ұйықтамаған адамның немесе маскүнемдіктің әсерімен тең жоғалту. [IMPORTANT] Демек, адам кедей болғандықтан қате шешім қабылдамайды, тапшылықтың әсері оны «ақымақ» етеді.
Зияткерлік өткізу қабілеті: Мидың «салығы» қалай есептеледі?
Bandwidth (Өткізу қабілеті) – бұл біздің бір уақытта ойлау, шешім қабылдау және нәпсіні тыю ресурсымыз. Тапшылық бұл ресурсты «жеп» қояды. Сіз бюджетіңізді қалай үнемдеуді ойлап отырғанда, балаңызға дұрыс тәрбие беруге немесе жұмыста креативті болуға миыңызда орын қалмайды.
Шафир бұл жағдайды компьютердің жедел жадымен (RAM) салыстырады. Егер фонда ауыр бағдарламалар (тапшылық туралы уайымдар) жүріп тұрса, негізгі функциялар баяулайды. Бұл – «ми салығы». Сіз бүгін қаншалықты «салық» төлеп жүрсіз?
Өз туннеліңді анықтау: Күнделікті өмірдегі басымдықтарды тексеру
Авторлар өз оқырмандарына мынадай жаттығу ұсынады: Күн соңында өзіңізден сұраңыз: «Мен бүгін қандай мәселені шешуге барынша күш салдым және ол ұзақ мерзімді перспективада қаншалықты маңызды?»
Егер сіз тек «өрт сөндірумен» айналыссаңыз, сіз туннельдесіз. [TIP] Туннельден шығудың бірінші жолы – оны мойындау. Муллейнатан мен Шафирдің кітабы осы сезімді деталды түрде түсіндіріп, оқырманға «сырттай бақылаушы» болуға мүмкіндік береді.
Сент-Джон ауруханасындағы хаос: Бос палатаның жоқтығы қалай кептеліс тудырды?
Бірде авторлар жұмысы өте ауыр, кептелісі көп хирургиялық бөлімге көмекке шақырылды. Аурухана басшылығы барлық палаталарды 100% толтырып, тиімділікті арттыруды көздеген. Бірақ бұл үнемі операциялардың кешігуіне және хаосқа әкелді.
Авторлар күтпеген шешім ұсынды: бір палатаны үнемі бос ұстау. Басшылық алғашында қарсы болды, бірақ эксперимент нәтижесінде операциялар саны 11%-ға артып, табыс өсті. Неге? Өйткені сол «бос кеңістік» шұғыл жағдайларда бүкіл жүйенің тоқтап қалмауына мүмкіндік берді. [FACT] Ресурс толық толған жерде – даму тоқтайды.
Зейін дивиденді: Тапшылық бізді қалай «өткір» етеді?
«Тапшылық тек жамандық әкелмейді, ол бізге 'фокус' сыйлайды». Егер сізде дедлайнға 1 сағат қалса, сіз бұрын-соңды болмаған өнімділік танытасыз. Бұл – Фокус дивиденді.
Алайда, бұл дивидендтің құны тым жоғары. Сіз бір іске шектен тыс шоғырланғанда, басқа маңызды нәрселерді (денсаулық, қарым-қатынас) ұмытасыз. Авторлар бізді осы балансты сақтауға шақырады. Қысқа мерзімді өнімділік үшін ұзақ мерзімді бақытты құрбан етуге тұра ма?
Жұмысбастылық мазасыздығы: Уақыт тапшылығының психологиялық құны
Уақыт тапшылығы – бұл қазіргі қоғамның «ерікті құлдығы». Шафир мен Муллейнатанның айтуынша, үнемі асығып жүретін адамдар өздерін маңызды сезінгенімен, іс жүзінде олардың шешім қабылдау сапасы өте төмен.
Бұл күй созылмалы стресске және когнитивті қажуға әкеледі. «Менің уақытым жоқ» деген тіркес – бұл мәртебе емес, бұл – басқару жүйесіндегі қателіктің сигналы. Авторлардың кітабы осы «мазасыздық циклін» бұзуға арналған ғылыми құрал болып табылады.
Күнделікті өмірдегі 'бос кеңістік' (Slack): Оны қалай қолдан жасау керек?
Slack – бұл сіздің өміріңіздегі резервтік ресурс. Ақшадағы Slack – бұл «қауіпсіздік жастығы», уақыттағы Slack – бұл жоспарланбаған бос сағаттар. Авторлар тиімді болу үшін күнтізбені 100% толтырмауға кеңес береді.
Егер сіздің күніңіз минуттап есептелген болса, кез келген кішігірім кедергі (кептеліс, күтпеген қоңырау) бүкіл жүйеңізді құлатады. [IMPORTANT] Бос кеңістік жасау – бұл жалқаулық емес, бұл – стратегиялық қажеттілік. Өзіңізге «дем алатын» орын қалдырыңыз.
Тапшылық циклі: Қарыздан қарызға, мерзімнен мерзімге
Тапшылық циклі адамның бір тесікті жамау үшін екінші тесікті ашуынан басталады. Бұл – бүгінгі мәселені ертеңгі ресурстар есебінен шешу (мысалы, кредит алу немесе ұйқыны қию).
Бұл циклден шығу қиын, өйткені ми үнемі «қазіргі сәтте» өмір сүреді. Шафир мен Муллейнатан бұл тұзақтың жүйелі екенін, оған түсу үшін ақымақ болу міндетті емес екенін дәлелдеді. Сіз де ертеңгі күніңізден «қарыз» алып жүрген жоқсыз ба?
«Taming the ticking mind»: Мазасыз ойларды тізгіндеудің 3 әдісі
- Когнитивті жеңілдету: Күнделікті ұсақ-түйек шешімдерді автоматтандырыңыз (мысалы, киім таңдау немесе ас мәзірі).
- Күнтізбеге «шұғыл емес» маңызды істерді енгізу: Туннельден тыс нәрселерге арнайы уақыт бөліңіз.
- Сыртқы ескертулер жүйесін құру: Маңызды мерзімдер туралы ертерек хабарлайтын тетіктерді іске қосыңыз.
Бұл әдістер мидың өткізу қабілетін босатып, сізге «тыныс алуға» мүмкіндік береді.
Қысқа түйін: Тапшылықтан еркіндікке жасалатын алғашқы қадам
Сэндхил Муллейнатан мен Эльдар Шафирдің «Тапшылық» кітабы – бұл жай ғана экономикалық немесе психологиялық еңбек емес, бұл – санамыздың терең түкпіріне жасалған саяхат. Біз уақыт пен ақшаны басқарамыз деп ойлаймыз, бірақ іс жүзінде тапшылық сезімі бізді басқарады.
Біздің базадағы бұл кітап не үшін оқуға тұрады? Өйткені ол сізге тек білім бермейді, ол сіздің ойлау архитектураңызды өзгертеді. Авторлар атап өткендей, «Еркіндік – бұл таңдаудың көптігі емес, таңдау жасауға қажетті ми ресурстарының жеткіліктілігі».
Бүгін сіз өзіңіздің когнитивті еркіндігіңіз үшін не істей аласыз? Мүмкін, алғашқы қадам ретінде күнтізбеңізден бір сағатты «ештеңе істемеуге» бөлерсіз?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру