Крис Андерсонның аналитикалық пайымдауы арқылы интернеттегі негативті жомарттықпен қалай тізгіндеуге болатынын және бұл қадамның қазіргі қоғам үшін неліктен өмірлік маңызды екенін зерделейміз.
Интернеттің қараңғы тұсы: Неге негатив өрттей тез тарайды?
Қазіргі цифрлық әлемде біз ашу-ыза мен негативтің жарық жылдамдығымен тарайтынына үйреніп кеткеніміз сондай, оны қалыпты жағдай көреміз. Әлеуметтік желі алгоритмдері біздің ең қарабайыр инстинкттерімізді — үрей мен қарсылықты қоздыру арқылы назарымызды аулайды. Бірақ бұл тұңғиықтан шығар жол бар ма? Крис Андерсон өзінің соңғы зерттеулерінде бұл құбылыстың адамзат психологиясымен тікелей байланысын ашады.
Андерсонның пайымдауынша, интернет — бұл адамның ішкі дүниесін үлкейтіп көрсететін алып айна. Егер біз жек көруді таңдасақ, желі оны еселеп қайтарады. Алайда, дәл осы тетік арқылы біз мүлдем басқа, әлдеқайда қуатты күшті — жомарттықты да «вирусқа» айналдыра аламыз ба? Мәселе тек ниетте.
Күтпеген қайырымдылық: Бір ғана твит қалай әлемді өзгертті?
Андерсон өзінің «Жұғымтал жомарттық» еңбегінде адам сенгісіз, бірақ шынайы бір сюжетті келтіреді. Кітапта ол былай деп жазады: «Мейірімділік — бұл біздің заманымыздың ең жұғымтал вирусы болуы тиіс». Ол желідегі бір ғана шынайы, ешқандай арам ойсыз жасалған жақсылықтың мыңдаған адамның жүрегіне қалай жол тапқанын суреттейді.
Бірде қарапайым бір қолданушының қиын жағдайда қалған бейтаныс жанға көмек сұраған қысқа жазбасы санаулы сағат ішінде миллиондаған рет бөлісілді. Бұл жай ғана репост емес, үлкен қордың құрылуына түрткі болған нағыз толқын еді. Бұл — интернеттің тек қақтығыс алаңы емес, сонымен бірге ұжымдық мейірімділік лабораториясы бола алатынының бұлжытпас дәлелі.
Жомарттықтың биологиясы: Біз неге бөлісуге бейімбіз?
Ғылыми тұрғыдан алғанда, адам баласы — әлеуметтік тіршілік иесі, ал біздің миымыз жақсылық жасауға бағдарланған. Андерсон миымыздағы окситоцин гормонының жақсылық жасаған сәтте қалай бөлінетінін түсіндіреді. Бұл тек моральдық қанағаттану емес, бұл — таза биологиялық қажеттілік.
«Біз басқаларға көмектескенде өзімізді бақыттырақ сезінеміз, бұл — эволюцияның бізге берген сыйы», — дейді автор. Ендеше, неге біз күнделікті өмірде бұл «бақыт гормонын» жиі пайдаланбаймыз? Мүмкін, біз жомарттықты тым үлкен, тек байларға ғана тән дүние деп қате қабылдайтын шығармыз? Шындығында, бәрі әлдеқайда қарапайым.
Микро-жомарттық: Күнделікті бес минуттық мейірімділік
Крис Андерсон әлемді өзгерту үшін суперқаһарман болудың қажеті жоқ екенін алға тартады. Ол «бес минуттық жомарттық» ережесін ұсынады. Бұл — сіз үшін көп уақыт алмайтын, бірақ басқа адам үшін тағдыршешті болуы мүмкін кішкентай әрекеттер.
Оны қалай іске асыруға болады?
[LIST_DOT]
- Бейтаныс адамның еңбегіне желіде шынайы алғыс айту;
- Пайдалы ақпаратпен еш қайтарымсыз бөлісу;
- Біреудің түйіндемесіне немесе идеясына қолдау білдіріп пікір қалдыру;
- Көшедегі адамға жай ғана жылы жымиыс сыйлау.
Кітапта айтылғандай: «Егер сіз әлемге бір тамшы жақсылық тастасаңыз, оның толқыны мұхиттың арғы жағына жетеді». Бұл толқынды бүгіннен бастап қозғалысқа келтіру сіздің қолыңызда.
Жұғымталдық механизмі: Жақсылықтың вирусқа айналуы
Неліктен кейбір қайырымдылық акциялары сәтсіз болады, ал кейбірі бүкіл әлемді шарлап кетеді? Андерсон мұның құпиясын «тартымдылық» пен «сенімділікте» деп біледі. Жақсылық жұғымтал болуы үшін ол шынайы әрі барынша қарапайым болуы тиіс. Күрделі схемалар емес, тікелей жүрекке жететін импульс маңызды.
Андерсонның айтуынша, жомарттықтың үш деңгейі бар: таныстарға көмек, стратегиялық қайырымдылық және жүйелі өзгеріс. Интернет дәл осы үшінші деңгейге — жаһандық өзгеріске шығуға мүмкіндік береді. Сіздің кішкентай ісіңіз басқа біреуді шабыттандырып, тізбекті реакция тудырады. Бұл — ізгіліктің геометриялық прогрессиясы.
TED-тің ашылуы: Идеяларды тегін таратудың тәуекелі мен табысы
2006 жылы Крис Андерсон өте батыл, тіпті ессіз көрінген шешім қабылдады: TED конференциясының қымбат билеттері сатылатын бейнежазбаларын YouTube-ке тегін жүктеді. Сол кездегі бизнес-сарапшылар бұл қадамды «бизнес үшін өлім» деп болжаған еді. «Кім тегін көруге болатын нәрсеге ақша төлеп келеді?» — десті олар кекесінмен.
Алайда, нәтижесі күткеннен де асып түсті. Конференцияның танымалдылығы еселеп артты, ал билеттерге сұраныс бұрынғыдан да көбейді. Бұл — Андерсонның «Жомарттық — ең төмен бағаланған суперкүш» деген қағидасының іс жүзіндегі дәлелі болды. Идеяларды бөліскен сайын, олардың құны азаймайды, керісінше арта түседі.
Алгоритмдер және альтруизм: Технологияны ізгілікке бағыттау
Қазіргі таңда Крис Андерсон мен Джонатан Хайд сияқты ойшылдар «Big Tech» компанияларын алгоритмдерді өзгертуге шақырып жүр. Егер желілер негативті емес, жомарттықты көтермелейтін болса, қоғам қалай өзгерер еді? Бұл — утопия емес, бұл — жаңа цифрлық талап.
Автор желі қолданушыларына үн қатады: «Біз алгоритмнің құлы емеспіз. Біз не нәрсеге 'лайк' басатынымызды, не нәрсені бөлісетінімізді өзіміз таңдаймыз». Бұл — әрбір қолданушының цифрлық жауапкершілігі. Сіз бүгін не бөлістіңіз: ашуды ма, әлде шабытты ма?
Конструктивті цифрлық этика: Желідегі мәдениетті қалай түзеу керек?
Андерсон оқырмандарға «цифрлық тазалық» жасауды ұсынады. Желідегі қарым-қатынасты жақсарту үшін мына қарапайым қадамдарды жасап көріңіз. Олар қиын емес, бірақ нәтижесі орасан:
- Сыни пікір жазар алдында 10 секунд күтіңіз. Бұл — эмоционалды реакцияны тежеп, парасаттылыққа оралуға көмектеседі.
- Күн сайын бір адамға жеке хабарлама жазып, оның еңбегін бағалайтыныңызды айтыңыз. Шынайылық — басты қару.
- Негативті контентке назар аудармаңыз, онымен пікірталасқа түспеңіз. Тредті тоқтату арқылы сіз негативтің отына май құймайсыз.
- Жақсылық туралы оқиғаларды көбірек бөлісіңіз. Таспаңызды ізгілікке толтырыңыз.
Анонимді жомарттық пен жариялылықтың тепе-теңдігі
Көптеген мәдениеттерде «оң қолың бергенді сол қолың білмесін» деген ұстаным бар. Алайда, Андерсон жақсылықты жариялаудың да өз пайдасы бар екенін айтады. Бұл мақтаншақтық емес, бұл — үлгі болу. Адамдар жақсылықтың жасалып жатқанын көруі тиіс.
Егер біз тек жаман жаңалықтарды ғана естіп, жақсы істер туралы үндемей қалсақ, әлем тек жамандықтан тұрады деген жалған түсінік қалыптасады. Сондықтан, жасаған жақсылығыңызды басқаларды шабыттандыру үшін айтудың айыбы жоқ. Бұл — ізгілік эстафетасы.
Сәтсіздіктен сабақ: Жомарттық қашан қауіпті болуы мүмкін?
Әрине, барлық жомарттық жақсы нәтижеге әкеле бермейді. Андерсон кітапта дұрыс жоспарланбаған көмектің зияны туралы да ашық жазады. Мысалы, жергілікті нарықты ескермей, африкалық ауылдарға тегін киім-кешек жіберу жергілікті тігіншілердің кәсібін құртуы мүмкін. Бұл — бізге сабақ.
«Ақылсыз жомарттық — бұл жай ғана эмоция, ал стратегиялық жомарттық — бұл жауапкершілік», — дейді автор. Көмектеспес бұрын, сол адамға шын мәнінде не керек екенін түсіну маңызды. Нағыз мейірімділік парасаттылықпен астасып жатуы тиіс.
Әлеуметтік капиталдың жаңа валютасы
Болашақта материалдық байлықтан көрі адамның беделі мен оған деген сенім әлдеқайда маңызды болады. Бұл — әлеуметтік капитал. Крис Андерсонның пікірінше, жомарттық — осы капиталды жинаудың ең төте әрі ең адал жолы.
Сіз басқаларға қаншалықты көп берсеңіз, сіздің әлеуметтік желідегі және шынайы өмірдегі ықпалыңыз сонымен бірге арта түседі. Бұл — «беру арқылы алу» заңдылығы. Сіз осы жаңа дәуірдің валютасын жинауға дайынсыз ба?
Бизнестегі жомарттық: 'Беруші' моделін қалай құрамыз?
Кәсіпкерлер мен басшылар үшін Андерсонның ұсынысы — «Shareware» принципін қолдану. Өз өніміңіздің бір бөлігін немесе біліміңізді тегін ұсыныңыз. Бұл тұтынушымен берік эмоционалды байланыс орнатып, сенім базасын қалыптастырады.
Кітаптан үзінді: «Егер сіз біреуге идея берсеңіз, сіз ештеңе жоғалтпайсыз, керісінше әлемде сол идеяның екі данасы пайда болады». Бұл — шексіз ресурстар экономикасының негізі. Бәсекелестіктен серіктестікке көшудің уақыты келді.
Болашаққа аманат: Мейірімділік – өмір сүрудің жалғыз жолы
Крис Андерсонның «Жұғымтал жомарттық» кітабы — бұл жай ғана кеңестер жиынтығы емес, бұл цифрлық дәуірде адам болып қалудың манифесі. Біздің қолымызда әлемді өзгертетін қуатты құрал — интернет бар. Оны ашу мен жек көруге емес, мейірім мен жомарттыққа жұмсау — біздің ұрпақ алдындағы міндетіміз.
Бүгіннен бастап кішкене болса да жақсылық жасаңыз. Соңында автор оқырманға мынадай сұрақ қалдырады: «Сіз ертеңгі интернеттің қандай болғанын қалайсыз және ол үшін бүгін не істеуге дайынсыз?»
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру