Мақала К.Г. Юнгтің «Адам: символдар әлемі» атты соңғы өсиет-еңбегі негізінде сана мен бейсананың жұмбақ байланысын, архетиптердің қазіргі адам өміріндегі рөлін және ішкі тұтастыққа жету жолдарын талдайды.
Адамзаттың соңғы өсиеті: Кітаптың туу тарихы
ХХ ғасырдың ең ұлы ойшылдарының бірі Карл Густав Юнг өмірінің соңында өзінің күрделі ілімін қалың бұқараға түсінікті тілмен жеткізуді мақсат тұтты. Осылайша, «Адам: символдар әлемі» атты еңбек дүниеге келді. Бұл жай ғана кітап емес, бұл — автордың саналы ғұмырының қорытындысы, адам жанының жұмбақ картасы іспетті.
Юнг бұл жобаны бастамас бұрын ұзақ уақыт бойы өз ілімін «жеңілдетіп» жазудан бас тартып келген болатын. Алайда, оның бұл шешімін өзгерткен — бейсананың өзінен келген жұмбақ ишара еді. Ол өзінің сенімді серіктестері М.-L. von Franz, Joseph L. Henderson, Yolande Jacobi және Aniela Jaffé-мен бірлесе отырып, адамзатқа өзінің соңғы «интеллектуалды өсиетін» қалдырды.
Юнгтің шешуші түсі: Ғылымнан бұқараға бет бұру
1959 жылы Юнг бір түс көреді: ол өз бөлмесінде емес, көпшілік жиналған алаңда тұрып, адамдарға өзінің теорияларын баяндап жатыр екен. Және ең бастысы — жұрт оны ұйып тыңдап, әр сөзін түсініп отыр. Осы түс Юнгке өзінің академиялық шеңберден шығып, «қарапайым адаммен» тілдесетін уақыт келгенін ұқтырды.
«Адамзат өзінің ішкі әлемінен ажырап қалды, біз символдарды түсіну қабілетінен айырылдық», — деп жазды ол кейіннен. Осы түстен кейін ол өз өмірінің соңғы айларын осы кітапқа арнап, тіпті қайтыс боларынан он күн бұрын ғана өз бөлімін аяқтап үлгерген.
Бейсана – ұмытылған тіл: Символдар не үшін қажет?
Юнг ілімінде Символ мен Белгі (sign) арасында үлкен айырмашылық бар. Белгі — бұл белгілі бір затты ғана білдіретін (мысалы, жол белгісі) тұрақты ұғым. Ал символ — бұл біздің ақылымыз толық қамти алмайтын, мағынасы терең және көпқырлы бейне.
«Сөз немесе бейне, егер ол күнделікті мағынасынан да зор нәрсені меңзесе, ол символға айналады» деген ой айтады автор «Адам: символдар әлемі» кітабында. Символдар — бейсананың бізбен сөйлесетін тілі. Біздің түстеріміз, кездейсоқ салған суреттеріміз бен аңдаусыз айтқан сөздеріміз — бәрі де осы тілдің әліпбиі.
Түстерді бақылау: Өз бейсанаңмен алғашқы диалог
Түс жору — бұл бал ашу емес, бұл психиканың өзін-өзі реттеу процесіне үңілу. Юнг әрбір түсті «психиканың объективті суреті» деп есептеді. Оқырманға практикалық кеңес ретінде: түстеріңізді жазып жүретін күнделік арнаңыз.
Түсті талдағанда оның сюжетіне ғана емес, ондағы эмоциялар мен символдардың сіз үшін жеке мағынасына мән беріңіз. Мысалы, түсіңіздегі «үй» — бұл сіздің тұлғаңыздың құрылымы болуы мүмкін. Жертөле — бейсана, ал шатыр — сіздің асқақ идеалдарыңыз. Осылайша, Юнг символдар арқылы өз «ішкі үйімізді» ретке келтіруді үйретеді.
Архетиптер: Рухтың генетикалық архитектурасы
Архетип — бұл бүкіл адамзатқа ортақ, мұрагерлікпен берілетін бейсаналық құрылымдар. Юнгтің пікірінше, адам миы бос тақта (tabula rasa) емес, ол сан ғасырлық тәжірибенің ізі қалған матрицамен туылады.
Біз неге бәріміз «Батыр», «Дана қария», «Мейірімді ана» немесе «Зұлым сиқыршы» туралы ертегілерді бірдей қабылдаймыз? Өйткені бұл бейнелер біздің ұжымдық бейсанамызда өмір сүреді. Бұл — биологиялық инстинктілердің психикалық көрінісі.
Көлеңкемен кездесу: Ішкі қарама-қайшылық хикаясы
Көлеңке — бұл біздің тұлғамыздың өзіміз мойындағымыз келмейтін, қоғамнан жасыратын «қараңғы» жағы. Онда тек жағымсыз қасиеттер ғана емес, біз пайдаланбай жүрген орасан зор энергия мен шығармашылық әлеует те жасырылған.
Бірде Юнгтің пациенттерінің бірі түсінде өзі жек көретін адамын құшақтап жатқанын көреді. Бұл оның өз бойындағы Көлеңкені қабылдауға дайындығын білдіретін еді. «Көлеңкені тану — бұл моральдық ерлік», — дейді Юнг. Өз бойыңдағы «жауызды» танымайынша, шын мәніндегі «қайырымдылыққа» жету мүмкін емес.
М.-Л. фон Франц және ертегілер психологиясы
Мари-Луиза фон Франц Юнгтің ең жақын шәкірті ретінде ертегілердегі архетиптерді зерттеді. Ол халық ертегілеріндегі әрбір сюжеттік бұрылыс — адам жанының даму сатылары екенін дәлелдеді. Мысалы, ертегідегі ханзаданың айдаһармен шайқасы — бұл сананың бейсаналық қорқыныштарды жеңіп, есею процесі.
Фон Францтың еңбектері Юнг ілімін тереңдетіп, оны мифологиямен тығыз байланыстырды. Ол бізге ертегілердің жай ғана балаларға арналған ермек емес, өмірлік қиындықтардан шығудың ежелгі «нұсқаулығы» екенін көрсетті.
Символдық дағдарыс: Заманауи адамның бос кеңістігі
Қазіргі әлемде біз бәрін ақылмен түсіндіруге тырысамыз. Технология дамыған сайын мифтер мен символдар өмірімізден ығысып барады. Юнг мұны «жанның кедейленуі» деп атады. Символдардан айырылған адам өмірдің мәнін жоғалтып, ішкі бостыққа (депрессияға) тап болады.
Интернеттегі «мысықтардың» танымалдылығын Форбс журналы психологиялық тұрғыдан талдағанда, Юнгтің идеяларына жүгінгені тегін емес. Біз бейсаналы түрде тыныштық пен жайлылықтың символын іздейміз. Бұл — заманауи адамның символикалық аштығының бір көрінісі.
Өздікке (Self) жету жолы: Индивидуация процесі
Индивидуация — бұл адамның өз бойындағы барлық қарама-қайшылықтарды біріктіріп, бірегей, тұтас тұлғаға айналу процесі. Бұл — жанның өзін-өзі табу саяхаты. Бұл жолдың соңында бізді Өздік (Self) архетипі күтіп тұр.
Индивидуация — бұл қоғамның талаптарына бейімделу (Persona) емес, керісінше, өзіңнің шынайы табиғатыңды тану. «Адам: символдар әлемі» кітабында бұл процесс табиғаттың гүл ашуымен немесе ағаштың өсуімен теңестіріледі: біздің ішіміздегі «дән» толыққанды «ағашқа» айналуы тиіс.
Күнделікті өмірдегі архетиптерді тану жаттығуы
Айналаңызға зер салыңыз: жарнамалар, фильмдер, тіпті саяси ұрандар да архетиптерге негізделген. Мысалы, Apple компаниясының символикасы «Тыйым салынған жеміс» пен «Білімге ұмтылу» архетипін оятады. Super-Hero фильмдері — «Батырдың жолы» мифінің қазіргі нұсқасы.
Осы бейнелерді ажырата білу сізге манипуляциядан қорғануға және әлемді тереңірек түсінуге көмектеседі. Өзіңізге сұрақ қойыңыз: «Мен қазір қандай архетиптің әсеріндемін? Менің бүгінгі іс-әрекетім кімнің сценарийі: Батырдың ба, әлде Құрбанның ба?»
Боллинген мұрасы: Юнг ілімінің жаңа толқыны
Соңғы жылдары Princeton University Press баспасы Юнгтің мұрағаттарын қайта өңдеп, «Bollingen Recollections» сериясын шығаруды қолға алды. Бұл — Юнгтің тек өткеннің тұлғасы емес, бүгінгі сана мен болмыс туралы пікірталастардың ортасында тұрған ойшыл екенінің дәлелі.
Майкл Поллан сияқты заманауи зерттеушілер сананың табиғатын зерделегенде Юнгтің бейсаналық құрылымдар туралы іліміне жиі жүгінеді. Юнгтің идеялары бүгінгі нейроғылым мен философияның түйіскен жерінде жаңаша қырынан ашылуда.
Анима мен Анимус: Ішкі гармонияны іздеу
Әр еркектің ішінде «ішкі әйел» (Анима), ал әр әйелдің ішінде «ішкі еркек» (Анимус) бар. Біз көбіне өмірлік серігімізді таңдағанда, өз бойымыздағы осы жасырын бейнені соған проекциялаймыз. Осыдан келіп «идеалды жандар» туралы мифтер туады.
Юнгтің өз өміріндегі әйелдер — жұбайы Эмма мен серіктесі Тони Вольф оның Анимасын тануына үлкен әсер етті. National Geographic зерттеулерінде айтылғандай, Юнгтің айналасындағы әйелдер оның теорияларының тек «музасы» ғана емес, нағыз тең дәрежелі зерттеушілер болған.
Дін мен ғылымның тоғысы: Символ – көпір ретінде
Юнг дінді догма ретінде емес, психологиялық факт ретінде қарастырды. Діндегі символдар — бұл адам жанының тереңдігін көрсететін айна. Ол ғылым мен руханиятты бір-біріне қарсы қоймай, оларды символдар арқылы біріктіруге тырысты.
«Адамның мағынасыз өмірге төзуі мүмкін емес», — дейді ол. Сондықтан бізге ғылыми фактілермен қатар, рухымызды нәрлендіретін символдық мағыналар да керек. Символдар — материя мен рухтың арасындағы алтын көпір.
Индивидуацияны өмір салтына айналдыру
Юнг жолымен жүру — бұл өзіңе адал болу. Ол үшін мына қадамдарды жасауға болады:
Өз сезімдеріңіз бен реакцияларыңызды бақылаңыз (әсіресе біреуді қатты жек көргенде — бұл сіздің Көлеңкеңіз болуы мүмкін); Түстеріңіздегі символдармен «сөйлесіңіз», оларды суретке түсіріңіз немесе салыңыз;
[LIST_DOT] Өміріңіздегі «кездейсоқтықтарға» (синхрондылыққа) мән беріңіз.
Бұл — ұзақ әрі қиын жол, бірақ ол сізді ішкі еркіндікке алып келеді. Юнг айтқандай, «Мен қайырымды болғаннан көрі, тұтас болғанды артық көремін».
Тұтас адам: Символдар арқылы кемелдікке жету
К.Г. Юнгтің «Адам: символдар әлемі» кітабы бізге мынаны үйретті: біз тек логика мен санадан тұрмаймыз. Біздің астымызда шексіз бейсана мұхиты жатыр. Осы мұхиттың тілін — символдарды түсінгенде ғана біз шынайы бақыт пен тұлғалық тұтастыққа жете аламыз.
Бұл кітап — бүгінгі қарбалас әлемде өз жанын жоғалтып алғандарға арналған жарық жұлдыз іспетті. Оны оқу — өз-өзіңмен кездесуге бару деген сөз. Сіз бұл саяхатқа шығуға дайынсыз ба?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру