Әлемдік дағдарыстар мен «қара аққуларды» дөп басып болжайтын қазіргі заманның ең ықпалды ойшылы Нассим Талебтің өмірі мен оның антиморттық философиясы туралы терең талдау.
Күтпеген соққыға дайынсыз ба?
2025 жылдың күзінде әлемдік қаржы нарығы тағы да дүр сілкінді. Bloomberg агенттігіне берген соңғы сұхбатында атақты философ және математик Нассим Николас Талеб АҚШ-тың мемлекеттік қарыз дағдарысы туралы қатал ескерту жасап, бұл тығырықтан шығу үшін «ғажайып» қажет екенін айтты. Оның әрбір сөзі нарық ойыншылары үшін жай ғана пікір емес, алдағы дауылдың белгісі іспеттес қабылданады. Неліктен бір адамның ойы бүкіл әлемдік экономиканың бағдарын анықтап отыр?
Қарыз спиралы және «Ғажайыпқа» сену
Талебтің пікірінше, қазіргі экономикалық модельдер тым нәзік. Ол АҚШ қарызының өсу қарқынын «өлім спиралына» теңейді. Бұл мәселе тек Американың ғана емес, жаһандық жүйенің тұрақсыздығын көрсетеді. Талебтің жуықтағы белсенділігі оның тек теориямен шектелмей, нақты уақыттағы қауіптерді математикалық дәлдікпен есептей алатынын тағы да дәлелдеді.
Леванттан Уолл-стритке дейін: Соғыс тәрбиелеген тұлға
Нассим Талебтің табандылығы мен қауіп-қатерге деген ерекше көзқарасы оның өскен ортасынан бастау алады. Ливандағы ауқатты отбасында туған ол, азамат соғысының сұрапыл жылдарын көзбен көрді. Оқтын-оқтын атылған снарядтар мен бір сәтте күлі көкке ұшқан байлық оған әлемнің қаншалықты болжаусыз екенін үйретті. Бұл балалық шақ естеліктері кейіннен оның «Қара аққу» теориясының іргетасына айналды.
Антиморттық: Соққыдан соң күшейе түсу
Антиморттық (Antifragility) – бұл жай ғана төзімділік емес. Егер нәзік зат соққыдан сынса, ал төзімді зат өзгеріссіз қалса, антиморттық жүйе кез келген хаос пен күйзелістен пайда тауып, бұрынғыдан да күшейе түседі. Талеб бұл концепцияны тірі ағзаларға, экономикаға және адамның жеке өміріне қатысты қолданады. Сіздің өміріңіз қиындықтардан соң қалай өзгереді: сынасыз ба, әлде ширайсыз ба?
Линди заңы: Уақыт сынынан өткен құндылықтар
Талебтің ең танымал ойларының бірі – Линди әсері. Оның мәні қарапайым: егер кітап немесе идея 50 жыл бойы өзектілігін жоғалтпаса, ол тағы 50 жыл өмір сүреді. Ал бүгін шыққан трендтердің ертең ұмытылуы әбден мүмкін. Сондықтан ойшыл классикалық әдебиетті оқуға, байырғы дәстүрлерді сақтауға және уақыт сынынан өткен тағамдарды (Жерорта теңізі диетасы) тұтынуға кеңес береді.
«Skin in the Game»: Жауапкершіліксіз шешімнің зардабы
«Өз теріңмен тәуекел етпесең, сенің айтқан кеңесіңнің көк тиындық құны жоқ». Талебтің бұл қағидасы қазіргі саясаткерлер мен сарапшыларға бағытталған. Ол шешім қабылдайтын адамдар сол шешімнің зардабын өз басымен сезінуі тиіс деп есептейді. Бұл принцип оны Биткоин жақтаушыларымен де, тәуекел капиталын (VC) басқарушылармен де жиі сөзге келтіреді.
Биткоин мен антиваксерлер: Талеб неге қарсы?
Бір кездері Биткоинді қолдаған Талеб, соңғы жылдары оны «төлем құралы бола алмайтын көпіршік» деп атап, өз позициясын өзгертті. Сондай-ақ, ол статистикалық деректерге сүйене отырып, пандемия кезіндегі шектеулерді қолдап, көптеген либертариандардың ашуын туғызды. Оның ойынша, жүйелі тәуекел жағдайында жеке бостандықтан гөрі ұжымдық аман қалу маңыздырақ.
Темірдей тәртіп: Штанга және ескі достар
Талеб – интеллектуалды еңбек пен физикалық белсенділіктің синтезі. Ол ауыр атлетикамен (deadlifting) айналысады, өйткені бұл ағзаны стресске ұшыратып, оны антимортты етеді. Оның күнделікті әдеттеріне ұзақ серуендеу, кездейсоқ кездесулерден қашу және тек сенімді, ескі достармен уақыт өткізу жатады. Оның өмірі – ол жазған теориялардың тікелей көрінісі.
Отбасы мен жеке кеңістік
Нассим Талеб жеке өмірін көпшілікке жария ете бермейді, алайда оның отбасылық құндылықтарға деген құрметі жоғары. Ол өз еңбектерінде ата-бабаларының православиелік христиандық дәстүрлерін жиі тілге тиек етеді. Бұл тамырлар оның қазіргі жаһанданған әлемдегі тұрақсыздыққа қарсы тұратын ішкі ядросы іспеттес. Ол үшін отбасы – ең алғашқы антиморттық ұяшық.
Неліктен «Антиморттық» кітабын оқу керек?
Біздің базадағы «Антиморттық» туындысы – Талебтің ең басты еңбегі. Бұл кітап сізге хаос кезінде сасқалақтамауды, қателіктерден сабақ алуды және белгісіздікті өз пайдаңызға жаратуды үйретеді. Ниалл Фергюсон сияқты танымал тарихшылар Талебтің бұл еңбегін «болашақты түсінуге арналған маңызды нұсқаулық» деп бағалаған. Егер сіз инвестициямен айналыссаңыз немесе жеке даму жолында болсаңыз, бұл кітап сіздің ойлау жүйеңізді түбегейлі өзгертеді.
Түйін: Сіздің «Қара аққуыңыз» қайда?
Нассим Талеб бізді әлемнің әділетсіздігі мен болжаусыздығын мойындауға шақырады. Ол – жай ғана пессимист емес, ол – дайындықпен жүретін реалист. Әлем кез келген сәтте өзгеруі мүмкін, бірақ сіздің антиморттық қасиетіңіз сол өзгерістің толқынында аман қалуға көмектеседі. Бүгінгі таңда оқыған кітабыңыз немесе қабылдаған кішігірім тәуекеліңіз ертеңгі үлкен жеңістің бастауы болуы мүмкін. Сіз соққыдан соң сынуға дайынсыз ба, әлде ширауға ма?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру