Жартылай өткізгіштер индустриясының геосаяси маңызы, технологиялық монополия және жаһандық жеткізу тізбегіндегі шиеленістер туралы Крис Миллер стиліндегі терең сараптама.
Кремний патшалығы: Әлемді билейтін көзге көрінбейтін күш
Бүгінгі әлемде мемлекеттердің қуаты ядролық оқтұмсықтармен ғана емес, оның деңгейі микросхемалардың — чиптердің саны мен сапасымен өлшенеді. Крис Миллер өзінің «Чип үшін соғыс» туындысында: «Егер бұрын мұнай әлемдік экономиканың қаны болса, бүгінде ол рөлді чиптер атқарады», — деп кесіп айтады. Бұл кішкентай кремний кесектері смартфондардан бастап, жетілдірілген зымырандар мен жасанды интеллектке дейінгі бүкіл заманауи өркениеттің іргетасы болып табылады.
Біз қазір «Чиптер үшін қырғи-қабақ соғыс» дәуірінде өмір сүріп жатырмыз. Бұл соғыс орман-тоғайда емес, зертханалар мен өте таза зауыттарда жүріп жатыр. Миллердің зерттеуі көрсеткендей, әлемдік державалардың бәсекесі енді жер бетіндегі ресурстар үшін емес, нанометрлік транзисторларды басқару үшін өршуде.
Моррис Чангтың ставкасы: TSMC-тің құрылу тарихы
1980-жылдардың аяғында Тайвань үкіметі Моррис Чанг есімді инженерге хабарласып, аралда жартылай өткізгіш өндірісін құруды сұрағанда, ол әлемдік экономиканың логикасын мәңгілікке өзгертетін шешім қабылдады. Ол чиптерді жобалаумен айналыспай, тек басқалардың тапсырысы бойынша өндірумен айналысатын TSMC (Taiwan Semiconductor Manufacturing Company) компаниясын құрды. Миллер кітабында бұл сәтті: «Моррис Чанг чип өндірісін қымбат қонақүйден заманауи конвейерге айналдырды», — деп сипаттайды.
Моррис Чангтың бұл «құмар ойыны» сәтті шықты. Ол Тайваньды әлемдік технологияның «қауіпсіздік кепіліне» айналдырды. Бүгінде әлемдегі ең озық чиптердің 90%-ы осы аралда жасалады. Бұл дегеніміз — Тайваньдағы кез келген толқу бүкіл әлемдік электрониканың тоқтауына әкеп соғуы мүмкін деген сөз.
Жеткізу тізбегін қорғау: Бизнес үшін стратегиялық қадамдар
Крис Миллердің сараптамасы заманауи бизнеске бір ғана жеткізушіге сенім артудың қауіпті екенін ескертеді. Компаниялар үшін ең тиімді стратегия — «China Plus One» моделін ұстану, яғни өндірісті тек бір аймақта шоғырландырмай, әртараптандыру.
Бизнес иелері үшін практикалық кеңестер:
Технологиялық аудит жүргізіп, өнім құрамындағы маңызды чиптердің қайдан келетінін анықтаңыз.
Логистикалық тәуекелдерді сақтандырудың жаңа механизмдерін енгізіңіз. Жергілікті өндіріс немесе «достық елдермен» (friend-shoring) ынтымақтастықты нығайтыңыз.
Литография майданы: Неге ASML әлемдік тепе-теңдікті ұстап тұр?
ASML — Нидерландының шағын қаласында орналасқан, бірақ әлемдік саясатты басқаратын компания. Олар әлемдегі ең күрделі машиналарды — экстремалды ультракүлгін (EUV) литография қондырғыларын жасайды. Крис Миллер бұл машиналарды сипаттағанда: «Бұл — адам баласы жасаған ең күрделі құрылғы. Оның ішіндегі лазер сәулесі шағылысатын айналардың тегістігі соншалық, егер ол айна Германияның аумағындай болса, ондағы ең биік төбешік бірнеше миллиметрден аспайтын еді», — дейді.
Бұл технологиясыз ең заманауи iPhone процессорларын немесе AI чиптерін жасау мүмкін емес. ASML-дің бұл монополиясы Еуропаға үлкен геосаяси салмақ береді, өйткені бұл қондырғыларды сатып алуға кез келген мемлекеттің, соның ішінде Қытайдың да рұқсаты жоқ.
Кремний алқабынан Тайвань бұғазына дейінгі жол
Басында бәрі АҚШ-тың Кремний алқабында басталды. Intel, Fairchild Semiconductor сияқты компаниялар чиптерді ойлап тауып, өздері өндірді. Бірақ 1970-80 жылдары шығындарды азайту мақсатында өндіріс Азияға — алдымен Жапонияға, кейін Корея мен Тайваньға ауыса бастады.
Миллер бұл трансформацияны әңгімелей отырып, АҚШ-тың өндірістік базасын жоғалтып алуы қалайша ұлттық қауіпсіздік мәселесіне айналғанын көрсетеді. Бүгінде АҚШ чиптерді жобалауда көшбасшы болғанымен, оларды физикалық түрде басып шығаруда Азияға тәуелді болып қалды. Бұл — тарихтағы ең үлкен экономикалық парадокс.
Вашингтон мен Бейжің арасындағы шахмат: Технологиялық санкциялар
АҚШ-тың Қытайға қарсы бағытталған экспорттық бақылауы — бұл жай ғана сауда соғысы емес, бұл Қытайдың әскери модернизациясын тежеу әрекеті. Миллер Tufts University-дегі сұхбатында атап өткендей, чиптер — заманауи қару-жарақтың «миы».
Қытай бұған жауап ретінде өз ішінде жартылай өткізгіштер өндірісін дамытуға жүздеген миллиард доллар құюда. Алайда, озық технологияларға (мысалы, жоғарыда аталған ASML машиналарына) қолжетімділіктің шектелуі Бейжің үшін үлкен кедергі болып тұр. Бұл екі алпауыттың арасындағы «технологиялық темір перденің» орнауына алып келді.
Инвесторларға нұсқау: Жартылай өткізгіштер нарығын қалай бағалау керек?
Егер сіз технологиялық секторға инвестиция салғыңыз келсе, Крис Миллердің сабақтарын ескерген жөн. Чип нарығы — өте циклдік және саяси шешімдерге тәуелді сектор.
Инвесторларға арналған 3 басымдық:
Монополистерді іздеңіз. ASML немесе TSMC сияқты баламасы жоқ компаниялар дағдарыс кезінде тұрақтырақ болады.
AI трендін бақылаңыз. NVIDIA сияқты графикалық процессорлар өндірушілері жасанды интеллект дамуының негізгі бенефициарлары болып қала береді. Мемлекеттік қолдауды ескеріңіз. Қай ел өз өндірісіне көбірек дотация беріп жатқанын талдаңыз.
Ресурс үшін күрес: Газ, металл және сирек элементтер
Чип өндіру үшін тек технология емес, сонымен қатар ерекше шикізат қажет. Мысалы, литография лазерлері үшін қажетті неон газының үлкен бөлігі бұрын Украинада өндірілсе, галлий мен германий сияқты металдардың нарығын Қытай бақылайды.
Миллер бұл ресурстық тәуелділіктің жаңа геосаяси шиеленіс ошақтарын тудыратынын ескертеді. Бір металдың экспортына тыйым салу бүкіл әлемдік автомобиль өнеркәсібін тоқтатып тастауы мүмкін. Бұл — жаһандану дәуіріндегі мемлекеттердің бір-біріне тығыз байлануының көрінісі.
Дағдарыс сәті: 2020 жылғы чип тапшылығынан алған сабақ
Пандемия кезінде әлем күтпеген жерден чип тапшылығына тап болды. Автокөлік зауыттары тоқтап, электроника бағасы шарықтап кетті. Бұл оқиға әлемдік көшбасшыларға чиптердің қаншалықты маңызды екенін іс жүзінде көрсетті.
Миллер Financial Times-қа берген сұхбатында айтқандай, бұл дағдарыс — жеткізу тізбегінің «нәзіктігінің» айқын дәлелі. «Біз тиімділік үшін тұрақтылықты құрбан еттік», — дейді автор. Ендігі мақсат — кез келген геосаяси немесе табиғи апатқа төтеп бере алатын «төзімді» (resilient) өндіріс жүйесін құру.
Жасанды интеллект дәуірі: Есептеу қуаты – болашақтың валютасы
Бүгінде жасанды интеллект (AI) — жаңа қарулану жарысының өзегі. ChatGPT сияқты алгоритмдерді үйрету үшін мыңдаған қуатты чиптер қажет. NVIDIA компаниясының акцияларының күрт өсуі — бұл жай ғана нарықтық сәттілік емес, бұл әлемнің «есептеу қуатына» деген шөлдеуінің нәтижесі.
Крис Миллер болашақта мемлекеттердің әлеуеті олардың иелігіндегі FLOPS (есептеу операцияларының жылдамдығы) санымен анықталатынын болжайды. Кімде қуатты чиптер болса, сол ғылымда, медицинада және әскери салада көш бастайды.
Мемлекеттік дотациялар соғысы: CHIPS Act және оның әсері
АҚШ-тың CHIPS and Science Act қабылдауы — бұл нарықтық экономика принциптерінен бас тартып, мемлекеттік капитализмге жақындаудың белгісі. Вашингтон өз аумағында зауыттар салу үшін 52 миллиард доллар бөлді. Бұл Еуропа мен Азияны да осындай қадамдарға итермеледі.
Бұл біз үшін нені білдіреді?
- Технологиялық өнімдердің бағасы саяси қолдауға байланысты өзгереді.
- Жаңа жұмыс орындары мен ғылыми хабтардың географиясы ауысады.
- Ірі корпорациялардың үкіметтермен байланысы бұрынғыдан да күшейе түседі.
Мур заңының соңы: Физикалық шектеулер мен жаңа архитектура
Ортақ түсінік бойынша, Мур заңы (чиптегі транзисторлар санының әр екі жыл сайын екі есе артуы) өз шегіне жетіп келеді. Транзисторлар атомдардың өлшеміне жақындаған сайын, физика заңдары оларды бұдан әрі кішірейтуге мүмкіндік бермейді.
Крис Миллер осы жерде оқырманға маңызды сұрақ қалдырады: «Егер чиптерді физикалық түрде кішірейту мүмкін болмаса, біз есептеу қуатын қалай арттырамыз?» Болашақ — кванттық компьютерлерде ме, әлде жаңа материалдар мен сәулеттік шешімдерде ме? Бұл сұрақтың жауабы келесі технологиялық көшбасшының кім болатынын анықтайды.
Қорытынды: Кремний соғысында жеңімпаз бола ма?
Крис Миллердің «Чип үшін соғыс» кітабы — бұл тек технология туралы емес, бұл адамзаттың амбициялары мен билік үшін күресі туралы үлкен драма. Біз қаласақ та, қаламасақ та, күнделікті қолымызда ұстаған смартфонымыздың ішіндегі чип — үлкен геосаяси ойынның құралы.
Технологиялық егемендік бүгінде кез келген мемлекеттің басты құндылығына айналды. Бірақ Миллердің ең басты ойы — ешбір елдің бұл күресте жалғыз жеңе алмайтындығында. Өйткені жартылай өткізгіштер индустриясы — адамзат тарихындағы ең тығыз интеграцияланған және күрделі жүйе. Бұл соғыста жеңу — қарсыласты жою емес, осы күрделі тізбектегі өз орныңды сақтап қалу.
Сіз қалай ойлайсыз, жасанды интеллект пен жаңа чиптер дәуірінде адамзат арасындағы ынтымақтастық сақтала ма, әлде Кремний соғысы жаңа қақтығыстарға ұласа ма?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру