Баланың мінез-құлқын сырттай бақылаудан оның ішкі әлемін түсінуге көшу. Нейробиология негізінде салауатты қарым-қатынас орнату жолдары.
Ми – тәрбиенің бас штабы
Тәрбие десе, көз алдымызға бірден баланың мінез-құлқы мен тәртібі келеді. Бірақ мәселе тек сыртқы көріністе ме? Заманауи нейробиология мен психологияның алыбы Даниэль Сигел бәрінің бастауында ми тұрғанын алға тартады.
Ата-ана болу – бұл тек қатып қалған ережелер жиынтығы емес. Бұл — баланың миындағы миллиардтаған нейрондарды дұрыс бағытта қалыптастырудың нәзік процесі. Сигел мен Брайсонның «Баланың миын толық дамыту» еңбегі осы күрделі әлемнің құпия кілтін ұсынады.
Сол жақ пен оң жақ: Логика неге әрдайым көмектеспейді?
Бұл процесті түсіну үшін мидың ішіне үңіліп көрейік. Мидың екі жарты шары екі бөлек әлем іспетті: сол жақ – логика мен сөздердің мекені болса, оң жақ – эмоция мен интуицияға жауапты. Бала миы әлі толық «интеграцияланбаған», сондықтан олар жиі сезім жетегінде кетеді.
Даниэль Сигел: «Мидың екі бөлігін біріктіру – бұл баланың эмоционалдық және интеллектуалдық тепе-теңдігін сақтаудың кілті» деп жазады. Егер балаңыз еңіреп жылап, эмоцияға беріліп тұрса, оған логикалық дәлел айту – суға батып бара жатқан адамға жүзудің пайдасы туралы лекция оқумен бірдей. Ол мұны ести ме? Әрине, жоқ.
Дүкендегі айғай: Мидың «төменгі қабаты» іске қосылғанда
Осындай сәттердің бірі кез келген ата-ананың басынан өткен болар. Елестетіп көріңізші: супермаркеттің қақ ортасында төрт жасар балаңыз өзіне ұнаған ойыншықты алып бермегеніңіз үшін жерге жатып алып, бар даусымен айғайлап жатыр. Барлық адамдар сізге қарап тұр. Бұл сәтте баланың миында не болып жатыр?
Бұл – мидың «төменгі қабатының» немесе рефлекторлық бөлігінің билікке келуі. Сигел мұны «қақпақтың ашылуы» деп атайды. Осындай сәтте бала өзін басқара алмайды, өйткені оның логикалық «жоғарғы миы» уақытша ажырап қалған.
«Төменгі» және «жоғарғы» ми: Құрылыс әлі жүріп жатыр
Баланың «жоғарғы миы» (префронталды қыртыс) тек 20 жастан асқанда ғана толық қалыптасады. Демек, біз төрт жасар баладан жиырма жастағы адамның ұстамдылығын талап ете алмаймыз.
Кітапта айтылғандай: «Тәрбие – бұл жай ғана тәртіп орнату емес, бұл баланың миында жоғарғы және төменгі қабаттар арасында баспалдақ салу». Бұл баспалдақ – өзін-өзі реттеу мен дұрыс шешім қабылдау қабілетінің негізі.
Алдымен байланыс, сосын бағыт: Оң мимен сөйлесу
Енді сол баспалдақты қалай саламыз? Бала эмоцияға ерік бергенде, онымен «оң жақ ми – оң жақ ми» форматында байланыс орнату керек. Яғни, оның сезімін алдымен мойындау қажет. «Сенің ренжігеніңді түсінемін, бұл шынымен қиын» деген сөз баланы тыныштандыруға жол ашады.
Тек бала есін жинап, тынышталғанда ғана (жоғарғы ми іске қосылғанда), біз сол жақ миға тән логиканы қосып, оның қателігін түсіндіре аламыз. Бұл әдіс – «Connect and Redirect» (Байланыс орнат және бағытта) деп аталады.
Баланы «көру» деген не?
Даниэль Сигел өз зерттеулерінде баланы жай ғана бақылау емес, оны «көру» (Seeing) ұғымын алға тартады. Бұл – баланың мінез-құлқының астында жатқан терең қажеттіліктерді сезіну.
Көбіне ата-аналар баланың іс-әрекетін ғана көреді, бірақ оның себебіне үңілмейді. Сигел: «Егер сіз балаңыздың сезімін бағаласаңыз, оның миындағы қорқыныш орталығы тынышталады» деп түсіндіреді. Бұл – қауіпсіздік сезімін қалыптастырудың ең төте жолы.
«Бізді де ұрған, адам болдық»: Ескі мифтің қаупі
Бірақ кейде біз ескі тәрбие әдістеріне жүгінгіміз келеді. Интернеттегі пікірталастарда «Мені де кішкентайымда ұрған, бірақ мен жақсы адам болып өстім» деген уәж жиі кездеседі. Сигел бұл логиканың қате екенін ғылыми тұрғыда дәлелдейді.
Физикалық жаза бала миында «қорқыныш» реакциясын тудырып, сау дамуды тежейді. Қазіргі таңда бұл тақырып бойынша деректер жеткілікті: нейробиология ұрып-соғудың баланың эмоционалдық тұрақтылығына нұқсан келтіретінін нақты айтады.
«Иә-ми» концепциясы: Қорқыныштан дамуға көшу
«Иә-ми» (Yes Brain) – бұл ашықтық, қызығушылық және төзімділік күйі. Керісінше, «Жоқ-ми» (No Brain) – бұл қорғаныс, қорқыныш және тұйықталу күйі. Сигелдің айтуынша, тәрбиенің мақсаты – балада «Иә-ми» күйін жиі тудыру.
Бұл балаға бәріне рұқсат беру деген сөз емес. Бұл – баланы қиындықтардан қашпай, оларды шешуге үйрету, жаңа нәрсені үйренуге деген құштарлығын ояту дегенді білдіреді.
Төзімділік өзені: Хаос пен қатаңдықтың арасында
Психологияда «Төзімділік өзені» деген көркем ұғым бар. Өзеннің бір жағасы – хаос (бақылаусыз эмоциялар), екінші жағасы – қатаңдық (икемсіз ережелер мен тоқырау). Сау ми осы екеуінің ортасында, яғни өзен арнасында еркін жүзуі керек.
Балаңыз хаосқа (жылауға) түскенде немесе қатаңдыққа (тұйықталуға) көшкенде, оны ортаға қайтару – интеграцияның басты міндеті. Бұл жаттығу ата-анаға да, балаға да эмоционалдық тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.
Майндсайт: Өзгені түсіну өзіңнен басталады
Сигел енгізген тағы бір маңызды ұғым – «Mindsight» (майндсайт). Бұл – өзіңнің және өзгенің ішкі әлемін, сезімдері мен ойларын түсіне білу қабілеті.
Ата-ана өзінің балалық шағындағы жарақаттарын немесе эмоционалдық реакцияларын түсінбесе, ол баланы да дұрыс тәрбиелей алмайды. Тәрбие – бұл екі жақты айна іспетті: балаңызды тану үшін алдымен өзіңізді тануыңыз керек.
Қателіктен кейінгі қарым-қатынас: Идеал емес, тірі ата-ана
Бірақ біз бәрібір адамбыз, қателесеміз. Солай емес пе? Көптеген ата-аналар балаға айғайлап жіберген соң өздерін кінәлі сезінеді. Бірақ Сигел «мінсіз ата-ана» болудың міндетті емес екенін айтады. Ең бастысы – қарым-қатынасты қалпына келтіру (Repair).
«Мен қателестім, айғайлағаным үшін кешірім сұраймын» деу арқылы сіз балаға қателікті түзетудің үлгісін көрсетесіз. Бұл баланың миында «әлем қауіпсіз, тіпті жанжалдан кейін де байланыс үзілмейді» деген сенімді нығайтады.
Атау арқылы бағындыру: Эмоцияны сөзге айналдыру
«Name it to Tame it» (Ата және бағындыр) – бұл қорқыныш пен үрейді жеңудің қарапайым әдісі. Бала қорқынышты оқиғаны басынан өткергенде, оны қайталап айтып беруге көмектесу керек.
Эмоцияны сөзбен атаған кезде, мидың сол жақ (логикалық) бөлігі оң жақ (эмоционалдық) бөлігін тыныштандыра бастайды. Бұл – естеліктерді интеграциялаудың және ішкі мазасыздықты азайтудың ең тиімді жолы.
Төрт «S» формуласы: Қауіпсіздік пен сенім
Сигел бала дамуының төрт тірегін атайды: Safe (Қауіпсіз), Seen (Көрінетін), Soothed (Жұбанатын), Secure (Сенімді). Осы төрт компонент болғанда ғана баланың психикасы сау болып өседі.
Бұл – баланың әлемге деген базалық сенімін қалыптастырады. Washington Post жазғандай, бұл «керемет ата-ана» болу емес, жауапты әрі қатысушы ата-ана болу өнері.
Біртұтас ми – бақытты болашақ
Даниэль Сигел мен Тина Пэйн Брайсонның әдістемелері бізге бала тәрбиесіне нейробиологиялық тұрғыдан қарауды үйретеді. Біз баланың миын бүгін қалай дамытсақ, оның ертеңгі тұлғасы солай қалыптаспақ.
Сіз балаңыздың тек айтқаныңызды істегенін қалайсыз ба, әлде оның өз сезімдерін басқара алатын саналы тұлға болғанын ба? Тәрбиедегі ең үлкен жетістік – балаңыздың миына интеграция сыйлау. Соны бүгіннен бастайық.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру