Виктор Франклдың концлагерьдегі тәжірибесі мен логотерапия ілімі негізінде, қазіргі заманғы қиындықтар мен оқшаулану жағдайында адамдық болмысты сақтаудың жоспары.
Тұңғиықтан басталған жол: Виктор Франклдың әлемі
Виктор Франкл — Веналық психиатр, ол өзінің ғылыми теорияларын кабинетте емес, адам төзгісіз концлагерьлердің қатал шындығында сынап көрген тұлға. Ол Аушвиц пен Дахаудың тозағынан аман өтіп қана қоймай, сол жерде адам жанын сақтап қалудың бірегей әдісі — логотерапияның негізін қалады.
Оның бүкіл өмірі мен еңбектері бір ғана іргелі сұраққа жауап іздеуге арналған: неліктен кейбір адамдар бәрінен айырылса да рухын жоғалтпайды, ал басқалары бірден беріле салады? Франкл үшін бұл жай ғана академиялық қызығушылық емес, өмір мен өлім арасындағы тартыс болатын.
Соңғы еркіндік: Ешкім тартып ала алмайтын қазына
Франклдың іліміндегі ең басты идея — адамның кез келген жағдайда өз көзқарасын таңдау құқығы. Ол кітабында былай деп жазады: «Адамнан бәрін тартып алуға болады, бірақ бір нәрсені — оның кез келген жағдайда өз көзқарасын таңдау еркіндігін, өз жолын таңдау құқығын тартып ала алмайсың».
Бұл — Франклдың «соңғы адамдық еркіндік» деп атаған ұғымы. Тіпті сыртқы жағдайлар шекті деңгейге жетсе де, ішкі әлемнің қалай әрекет ететінін тек адамның өзі ғана шешеді. Бұл ой оқырманды құрбан болудан бас тартып, өз тағдырының қожайыны болуға шақырады.
Лагерьдегі күннің батуы: Сұлулықтың құтқарушы күші
Бірде тұтқындар ауыр жұмыстан кейін барақтарына оралғанда, бірі жүгіріп келіп бәрін далаға шақырады. Олар шаршағанына қарамастан сыртқа шыққанда, батып бара жатқан күннің ғажайып түстерін көреді. Франкл сол сәтті былай сипаттайды: «Егер біреу бізді сол кезде көрсе, біздің бетіміздегі таңғалысты байқар еді. Біз сол сұлулыққа қарап, азапты ұмыттық».
Ол сұлулық пен өнердің тіпті тозақтың ортасында да адамға дем беретін күші бар екенін дәлелдеді. Лагерьдегі тұтқындардың бір-біріне әзіл айтуы немесе табиғатқа тамсануы — бұл жай ғана демалыс емес, рухтың тірі екенін білдіретін көтеріліс болатын.
Мақсатсыз өлім: 'Не үшін?' деген сұрақтың жоқтығы
Франкл концлагерьдегі бақылауларында бір қызық жайтты байқаған: болашақтан күтері жоқ, алдына мақсат қоймаған адамдар ең бірінші болып көз жұмған. Олардың иммунитеті де, ерік-жігері де бір сәтте құмдай үгітілетін.
Ол Фридрих Ницшенің «Өмір сүрудің 'не үшін' екенін білетін адам кез келген 'қалай' дегенге шыдай алады» деген сөзін жиі келтіретін. Егер адамның алдында орындалуы тиіс міндеті немесе күтіп тұрған сүйікті адамы болса, ол кез келген физикалық қиындыққа төтеп беретін ішкі күш табады.
Стив Глисон және көзбен жазылған тағдыр
Франклдың идеялары бүгінде де тірі. Мысалы, танымал футболшы Стив Глисон (Steve Gleason) сал ауруына (ALS) шалдықса да, өз естеліктерін тек көз жанарының қозғалысы арқылы теріп жазып шықты. Бұл туралы [LINK url="https://www.nytimes.com/2024/04/25/books/steve-gleason-memoir-a-life-impossible.html"]The New York Times[/LINK] жазған болатын.
Глисонның бұл әрекеті — Франклдың рух еркіндігі туралы теориясының заманауи дәлелі. Физикалық дене тұтқын болса да, ақыл-ой мен мақсат адамды еркін етеді. Бұл — бүгінгі интернет контекстіндегі Франкл ілімінің жарқын көрінісі.
Трагедиялық оптимизм: Азапты мәнге айналдыру
Франкл «трагедиялық оптимизм» ұғымын енгізді. Бұл — өмірдің үш жағымсыз жағына (азап, кінә, өлім) қарамастан, өмірге «иә» деп айту қабілеті. Ол азапты жеңіске, кінәні жақсы жаққа өзгеру мүмкіндігіне, ал өлімді әрекет етуге итермелейтін стимулға айналдыруды ұсынды.
«Өмірден мән іздеген жан» кітабында ол: «Егер өмірде жалпы мән болса, онда азапта да мән болуы тиіс. Өйткені азап — өмірдің ажырамас бөлігі, тағдыр мен өлім сияқты» дейді. Бұл — қазіргі депрессия мен мағынасыздық белең алған заманда өте өзекті көзқарас.
Бүгінгі оқшаулану және 'планеталық' лагерь
Пандемия кезіндегі локдаундар мен қазіргі жаһандық дағдарыстар кезінде көптеген адамдар Франклдың еңбектеріне қайта оралды. [LINK url="https://www.nytimes.com/2020/03/26/opinion/coronavirus-moral-meaning.html"]The New York Times[/LINK] пандемияны адамзаттың «моральдық мағынасын» тексеретін сынақ ретінде сипаттады.
Үйдегі оқшаулану мен белгісіздік — бұл Франкл сипаттаған экзистенциалды вакуумның бір түрі. Мұндай сәтте адамның өзін-өзі жоғалтпауы үшін оған сыртқы еркіндік емес, ішкі мақсат қажет. Сіздің бүгінгі күніңіздің мағынасы неде? Сіз кім үшін немесе не үшін таңертең төсектен тұрасыз?
Жауапкершілік — өмірдің негізгі заңы
Франкл біздің өмірге қоятын сұрағымызды 180 градусқа бұруды ұсынады. Біз өмірден «сен маған не бересің?» деп сұрамауымыз керек, керісінше, өмір бізден «сен бұл жағдайда не істейсің?» деп сұрап тұрғанын түсінуіміз қажет.
Әрбір жағдай — бұл сұрақ, ал біздің әрбір әрекетіміз — сол сұраққа берген жауабымыз. Сондықтан бақытты іздеудің қажеті жоқ, ол мағыналы істің жанама нәтижесі ретінде өзі келеді. Өзіңізге жауапкершілік алыңыз — бұл еркіндіктің екінші жағы.
'Бәріне қарамастан өмірге иә деу' — жаңа қолжазбалар
2019 жылы Beacon Press баспасы Виктор Франклдың бұрын белгісіз болып келген дәрістері мен жазбаларын қайта басып шығаратынын хабарлады. Бұл еңбектерде Франклдың соғыстан кейінгі алғашқы жылдардағы рефлексиялары мен оптимизм туралы тереңірек ойлары қамтылған.
Бұл жаңалық автордың мұрасы әлі де зерттеліп жатқанын және оның ойларының заманауи оқырман үшін құндылығын көрсетеді. Оның әрбір сөзі — тәжірибеден өткен, қанмен жазылған шындық. Ол жай ғана философ емес, ол — аман қалудың технологы.
Сүйікті адамның бейнесі: Рухтың шекарасыздығы
Лагерьде жүргенде Франкл жиі өзінің әйелімен іштей сөйлесетін. Ол әйелінің тірі немесе өлі екенін білмесе де, махаббаттың өлімнен күшті екенін түсінді. «Махаббат — адам жете алатын ең биік және ең соңғы мақсат» деп түйді ол.
Бірде қар басқан далада жұмыс істеп жатып, ол өзін жылы аудиторияда, студенттерге психологиядан дәріс оқып жатқандай елестетеді. Бұл «өзін-өзі асып түсу» (self-transcendence) әдісі оған физикалық ауруды ұмытуға және рухын сақтауға көмектесті.
Экзистенциалды вакуумнан қалай қашу керек?
Қазіргі адамдардың көбі аштықтан емес, зерігу мен мағынасыздықтан зардап шегеді. Франкл мұны «экзистенциалды вакуум» деп атады. Одан шығудың жолы — өзгенің қажеттілігіне жауап беру.
Сізден басқа ешкім істей алмайтын іс бар ма? Сізді күтіп жүрген адам бар ма? Осы екі сұраққа жауап табу — вакуумды толтырудың алғашқы қадамы. Мән — бұл ойлап табатын нәрсе емес, ол — сыртқы әлемнен табылатын шындық.
Парадоксалды интенция: Қорқынышты күлкімен жеңу
Франкл логотерапияда «парадоксалды интенция» әдісін қолданды. Егер сіз бір нәрседен (мысалы, ұйқысыздықтан немесе адам алдында сөйлеуден) қорықсаңыз, соны әдейі істеуге тырысыңыз. «Мен қазір әлемдегі ең қатты терлейтін адам боламын» деп өзіңізге бұйрық беріңіз.
Бұл әдіс қорқыныш пен адам арасында қашықтық орнатады. Әзіл мен ирония — рухтың қаруы. Франкл лагерьде достарымен күн сайын кем дегенде бір күлкілі оқиға ойлап табуға уағдаласқан. Күлкі бар жерде қорқынышқа орын аз.
Халилдің оралуы: Тұтқыннан кейінгі бостандық жүгі
Жақында [LINK url="https://www.nytimes.com/2025/06/22/world/middleeast/khalil-interview-release.html"]The New York Times[/LINK] басылымына сұхбат берген Халил есімді тұтқын өзінің босап шыққаннан кейінгі күйін «ұрланған өмір» деп сипаттады. Бұл Франклдың лагерьден шыққаннан кейінгі тұтқындардың психологиясы туралы жазбаларымен үндеседі.
Франкл бостандыққа шыққан адамның бірден бақытты болып кетпейтінін, оған қайтадан «адам» болуды үйрену керектігін айтқан. Бостандық — бұл жай ғана заңды мәртебе емес, бұл — жауапкершілікті қайта арқалау. Халилдің оқиғасы Франкл теориясының өміршеңдігін тағы бір мәрте растады.
Жұмыс, махаббат және азап: Мәннің үш көзі
Франкл өмірдің мәнін табудың үш негізгі жолын көрсетті:
- Іс-әрекет немесе шығармашылық: Бір нәрсені жасау, еңбек ету.
- Тәжірибе немесе махаббат: Сұлулықты сезіну, өнерді түсіну, басқа адамды жақсы көру.
- Азапқа деген көзқарас: Егер азаптан қашу мүмкін болмаса, оны қадір-қасиетпен қабылдау.
Күнделікті логотерапия: Өз 'не үшін?'-іңді тап
Бүгіннен бастап қолдануға болатын шағын чеклист:
- Күніне бір рет өзіңізді емес, өзгені ойлайтын іс істеңіз.
- Қиындық туғанда «Бұл маған не үшін берілді?» деп емес, «Бұл жағдай менің қандай қасиетімді ашады?» деп сұраңыз.
- Әр кеш сайын күннің бір сұлу сәтін жазып қойыңыз.
- Өзіңізді болашақтағы жеңіс сәтінде елестетіп көріңіз.
Таңдау — сенің міндетің: Соңғы сөз
Виктор Франклдың мұрасы — бұл жай ғана кітап емес, бұл — кез келген дағдарыстан шығудың картасы. Ол бізге өмірдің мәнін сырттан іздеудің қажеті жоқ екенін, оны әрбір сәтте өз әрекетімізбен жасауымыз керектігін үйретті.
Біздің базадағы «Өмірден мән іздеген жан» кітабы — рухыңыз шаршағанда оқитын ең басты еңбек. Өмір сізге қандай сұрақ қойса да, сіздің оған лайықты жауап беруге күшіңіз жетеді. Өйткені соңғы таңдау — әрқашан сізде.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру