Махаббатты математикалық тұрғыдан түсіну мүмкін бе? Бұл шолу Готтманның зертханалық ашулары мен бала тәрбиесіндегі эмоциялық интеллектің терең қатпарларын саралайды.
Сезімнің лабораториялық дәлдігі: Ғылым махаббат туралы не дейді?
Психология әлемінде Джон Готтман есімі ерекше аталады. Ол махаббат сияқты дерексіз ұғымды 40 жыл бойы Вашингтон университетіндегі арнайы зертханада микроскоппен қарағандай зерттеді. Бұл жай ғана бақылау емес, адамның жүрек соғысы мен бет-әлпетіндегі ең кішкентай өзгерістерді есептейтін математикалық дәлдік болатын.
Готтман жұптардың небәрі 15 минуттық диалогын көріп, олардың болашақта ажырасатынын немесе бақытты болатынын 90% дәлдікпен болжай алады. Оның еңбектері сезімді абстракциядан нақты деректер тіліне аударды.
Терезе алдындағы құс: Байланыстың нәзік иірімдері
«Қарашы, терезе алдына қандай әдемі құс қонған!» – дейді әйелі таңғы ас үстінде. Осы сәтте күйеуінің алдында үлкен таңдау тұр: не газетінен бас көтеріп, әйелінің қызығушылығын бөлісу, не үнсіз қалып, өз шаруасын жалғастыру. Готтман мұны «байланысқа шақыру» (bids for connection) деп атайды. Махаббат осындай ұсақ-түйектен басталатынын біріміз білсек, біріміз ескермейміз.
Жақында интернетте кең таралған «Bird Theory» (Құс теориясы) дәл осы Готтманның зерттеуінен бастау алады. Егер сіз жақыныңыздың кішкентай үндеулеріне назар аударсаңыз, қарым-қатынас іргетасы беки түседі. Махаббат үлкен романтикалық сыйлықтарда емес, осындай кішкентай сәттерде өмір сүреді.
5:1 коды: Бақытты жұптардың алтын пропорциясы
Готтман бақытты жұптардың өміршеңдік кодын тапты. Бұл – 5:1 қатынасы. Яғни, әрбір бір теріс әрекетке (сын, реніш, ашу) кемінде бес оң әрекет (мақтау, қолдау, күлкі) келуі тиіс. Тепе-теңдік бұзылса, қарым-қатынас құрдымға кетеді.
«Тұрақты қарым-қатынаста жағымсыз сәттерден бес есе көп жағымды сәттер болуы керек», – дейді автор. Бұл формула тек жұбайларға емес, ата-ана мен бала арасына да тікелей қатысты. Егер сіз баланы бір рет ұрыссаңыз, оның көңілін қайта табу үшін бес рет жылы сөз айтып, бірге ойнауыңыз қажет. Математика қатал, бірақ әділ.
Үнсіз асхана: Байланыс үзілгенде не болады?
— Әке, қарашы, мен не салдым! — Қазір емес, балам, бос емеспін. Осы қысқа ғана диалогтан кейін бала келесі жолы суретін көрсетпеуі мүмкін. Содан кейін мектептегі мәселесін айтпайды. Осылайша, «үнсіз асхана» синдромы басталады. Біз бұл сәттерді байқамай қаламыз, бірақ бала үшін бұл – үлкен соққы.
Готтман зерттеулері көрсеткендей, эмоциялық үндеулерге жауап бермеу – ашық жанжалдан да қауіпті. Бұл қарым-қатынасты іштей кеміретін «термиттер» іспетті. Байланыс жоғалған жерде сенім де, махаббат та тұрақтамайды. Сіз де осындай «үнсіздіктің» куәсі болдыңыз ба?
Ақырзаманның төрт салт аттысы: Апаттың хабаршылары
Готтман қарым-қатынасты құрдымға жіберетін төрт мінез-құлықты «Ақырзаманның төрт салт аттысы» деп атайды:
- Сын (Тұлғаға тиісу);
- Менсінбеушілік (Кекету, мысқыл);
- Қорғаныс (Кінаны өзінен итеру);
- Тұйықталу (Сөйлесуден бас тарту).
Осы төртеуінің ішіндегі ең улысы – менсінбеушілік. Егер серігіңіздің немесе балаңыздың сезімдерін төмендетіп, келемеж қылсаңыз, бұл байланыстың үзілуіне тікелей жол ашады. Бұл – қарым-қатынастың рагы.
IQ маңызды ма, әлде EQ ма? Табыстың жасырын кілті
Көптеген ата-аналар баланың математикадан бағасына (IQ) бас қатырғанда, Готтман эмоциялық интеллектке (EQ) назар аударуды ұсынады. Өз сезімін басқара алатын балалар мектепте жақсы оқиды, стресске төзімді келеді және достарымен оңай тіл табысады. Бұл ғылыми дәлелденген факт.
«Баланың эмоциялық әлеміне үңілу – оның болашақтағы табысының кепілі», – деп жазады Готтман. Бұл жай ғана тәрбие әдісі емес, бұл – баланы өмірдің дауылдарына дайындау.
Көз жасымен бетпе-бет: Тәрбиенің жаңа деңгейі
Бала жылағанда немесе ашуланғанда, оны «қоя сал» немесе «бөлмеңе бар» деп қуып жібермеңіз. Готтман бұл сәтті «жақындасу мүмкіндігі» ретінде қарастыруды ұсынады. Баланың ашуы – бұл көмек сұрау дауысы.
Егер бала ойыншығы сынып қалғанына қайғырса, оған «бұл жай ғана пластик қой» деу – оның сезімін құнсыздандыру. Оның орнына: «Сенің мұңайып тұрғаныңды көріп тұрмын, бұл сенің сүйікті ойыншығың еді ғой, иә?» деп айтыңыз. Сезімді атау – оны бақылаудың алғашқы қадамы.
Кешкі ашу: Бір түсінісу тарихы
Готтманның зертханасындағы ата-аналардың бірі ұлының ұйықтағысы келмей, айқай шығарғанын айтып берді. Әдеттегі реакция – ұрсу. Бірақ «эмоциялық коучинг» әдісін қолданған әке баласының қасына отырып, оның неге ашулы екенін сұрайды. Баласы бақшада досымен ренжісіп қалғанын айтады. Мәселе ұйқыда емес, іштегі өкпеде екен.
Осы сәттен бастап конфликт – тәрбие құралына айналды. Бала тыңдалғанын сезді, әке баласының ішкі әлеміне тағы бір қадам жақындады. Ал сіз балаңыздың ашуының артында не тұрғанын білесіз бе?
Тәлімгерлік алгоритмі: Бес қадам
- Баланың эмоциясын байқаңыз (тіпті ол әлі байқалмайтын кішкентай болса да);
- Эмоцияны жақындасу және үйрету мүмкіндігі ретінде көріңіз;
- Баланы мұқият тыңдап, оның сезімдерін мақұлдаңыз;
- Балаға өз сезімін сөзбен атауға көмектесіңіз (мұң, ашу, қорқыныш);
- Мәселені шешу жолдарын бірге іздеп, шекара қойыңыз (мысалы: «Ашулануың орынды, бірақ ұруға болмайды»).
Жанжал – көпір: Ұрысты қалай пайдаға асыру керек?
Готтман «ешқашан ұрыспайтын жұптар бақытты» деген мифті жоққа шығарды. Керісінше, ұрыс-керіс қарым-қатынастағы түйткілдерді шығаруға көмектеседі. Маңыздысы – ұрыстың өзі емес, одан кейінгі «жөндеу» жұмыстары.
Сау қарым-қатынаста жұптар бір-бірінің жанын ауыртпай, мәселені талқылауды үйренеді. Оқырманға сұрақ: Сіз соңғы рет қашан жақыныңыздың ашуының артындағы мұңды көруге тырыстыңыз?
«Кешір мені»: Ремонт жұмыстарының маңызы
Готтман «Repair attempts» (қарым-қатынасты жөндеу әрекеттері) ұғымын енгізді. Бұл – ұрыс кезіндегі шиеленісті азайтуға бағытталған кез келген сөз немесе қимыл. Бұл қалжың, күлкі немесе жай ғана «тоқтайықшы, мен сені тыңдағым келеді» деген сөз болуы мүмкін.
Егер сіз ұрыс кезінде қателескеніңізді мойындап, бірінші болып қадам жасасаңыз, бұл – әлсіздік емес, бұл – қарым-қатынасты сақтауға деген даналық. Бұл әрекет бүкіл жанжалдың бағытын өзгерте алады.
Махаббат картасы: Бір-біріңізді қаншалықты танисыз?
«Махаббат картасы» – бұл серігіңіздің немесе балаңыздың ішкі әлемі туралы біліміңіз. Оның ең жақын досы кім? Ол неден қорқады? Қазіргі таңда оны не мазалап жүр? Осы сұрақтарға жауап білмеу байланыстың әлсіреуіне әкеледі.
Зертханалық деректер көрсеткендей, махаббат картасы бай жұптар дағдарысқа төзімді келеді. Олар бір-бірінің өміріне «қонақ» емес, «тұрғын» ретінде қатысады. Бұл картаны күн сайын жаңартып отыру маңызды.
Зертхана жаңғырығы: Жылдар өткен соң
Готтман әдісімен өскен балалар мен оның кеңестерін ұстанған жұптарды 20 жылдан кейін қайта тексергенде, нәтиже таңғалдырды. Олар тек психологиялық қана емес, физикалық тұрғыдан да сау болды. Жақсы қарым-қатынас иммундық жүйені нығайтатыны ғылыми дәлелденді.
Готтман мен оның әйелі Джули (ол да психолог) өздерінің отбасында да осы қағидаларды ұстанады. Олардың өмірі – ғылым мен тәжірибенің үйлесім тапқан үлгісі. Бұл әдістің жұмыс істейтініне ең үлкен дәлел – олардың ұзақ әрі бақытты некесі.
Түйін: Бақыт – күнделікті кішігірім әрекет
Джон Готтманның бізге берер басты сабағы: бақытты қарым-қатынас – бұл сәттілік емес, бұл – таңдау және күнделікті жаттығу. Балаңыздың көз жасына мән беру, жарыңызды тыңдау, ұрыстан кейін бірінші болып кешірім сұрау – осының бәрі үлкен махаббаттың кішкентай бөлшектері.
Бүгін үйге барғанда, жақыныңыздың «махаббат картасын» жаңартуды бастаңыз. Біздің базадағы «Эмоциялық интеллекті жоғары бала өсіру» кітабы – бұл сапардағы сіздің ең сенімді жолнұсқаушыңыз болмақ.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру