Қаржы тарихшысы Эдвард Чанселлордың «Уақыттың нарқы» еңбегі негізінде жасанды интеллект көпіршігі, алтын нарығындағы өзгерістер және пайыздық мөлшерлеменің капиталға әсері туралы терең талдау.
Тарихтың қайталануы: 1990-жылдардың бүгінгі жаңғырығы
Қаржы нарығы – бұл құрғақ цифрлардың биі ме, әлде адамзат психологиясының мәңгілік қайталанатын айнасы ма? Эдвард Чанселлор үшін жауап анық. Оның пайымдауынша, қаржы нарығы – бұл тек цифрлардың қозғалысы емес, адамзат психологиясының қайталанатын циклі. Бүгінгі қор нарығындағы дүрбелең 1990-жылдардың соңындағы атышулы «доткомдар көпіршігін» еріксіз еске түсіреді. Сол кездегі интернетке деген соқыр сенім бүгінде жасанды интеллект (ЖИ) саласына ауысқандай әсер қалдырады.
Breakingviews сарапшылары атап өткендей, қазіргі нарықтағы эйфория өткен ғасырдың соңындағы оқиғалардың анағұрлым қаттырақ жаңғырығы іспеттес. Чанселлор өзінің зерттеулерінде инвесторлардың тарихтан сабақ алудан гөрі, жаңа технологияның «бұл жолы бәрі басқаша болады» деген алдамшы ұранына еріп кететінін жиі айтады. Осы орайда біз басты дилеммаға келіп тірелеміз.
ЖИ инвестициясы: Үш дилемманың құрсауындағы нарық
Жасанды интеллект саласына құйылған орасан зор капитал бүгінде үш негізгі дилеммаға тап болды. Біріншісі – ЖИ-дің нақты табыс әкелу мүмкіндігі мен оған жұмсалған шығынның арасындағы алшақтық. Чанселлор бұны «технологиялық оптимизмнің экономикалық шындықтан асып түсуі» деп атайды. Бұл тек теория емес, бұл – миллиардтаған доллардың тағдыры.
«Уақыттың нарқы» кітабында автор капиталдың тым арзан болуы кез келген идеяны, тіпті болашағы күмәнді жобаларды да қаржыландыруға итермелейтінін дәлелдейді. Сюжетті деталь ретінде қарасақ: миллиардтаған доллар чиптер мен дата-орталықтарға жұмсалып жатыр, бірақ бұл инвестицияның қайтарымы қашан болатыны туралы нақты есеп ешкімде жоқ. Бұл – классикалық көпіршіктің алғашқы белгісі емес пе?
Пайыздық мөлшерлеме – капитализмнің «ауырлық күші»
Чанселлордың ең басты ой жаңалығы – пайыздық мөлшерлемені «уақыттың нарқы» ретінде қарастыруында. Егер пайыздық мөлшерлеме тым төмен болса, капитализмнің «ауырлық күші» жоғалып, нарықта аномалиялар пайда болады. Осыдан кейін нарық өзінің тепе-теңдігін қалай табады?
«Пайыз – бұл тек ақшаның құны емес, бұл ресурстарды болашақ пен бүгін арасында бөлудің ең басты құралы», – деп жазады автор. Пайыз нөлге жақындағанда, инвесторлар тәуекелді сезбейтін болады, бұл өз кезегінде ресурстардың тиімсіз бөлінуіне және зомби-компаниялардың қаптап кетуіне әкеледі. Оқырманға сұрақ: Біз соңғы онжылдықтағы «тегін ақша» дәуірінің зардабын енді ғана тарта бастаған жоқпыз ба?
Әлеуметтік желілер: Нарықтық ессіздіктің жаңа катализаторы
Reuters мәліметтеріне сүйенсек, қазіргі нарықтағы құбылмалылыққа әлеуметтік желілердің әсері орасан. Чанселлор 1720 жылғы «Оңтүстік теңіздер компаниясының» маниясын сипаттағанда, ақпараттың кофеханаларда қалай таралғанын жазған еді. Бүгінде X (Twitter) немесе Reddit – сол заманғы кофеханалардың цифрлық нұсқасы.
Ақпараттың жарық жылдамдығымен таралуы манияларды бұрынғыдан да масштабты және жылдам етеді. Бір ғана пост нарықтың миллиардтаған долларға құлауына немесе өсуіне себеп болуы мүмкін. Бұл – инвестордың рационалды ойлауына кедергі келтіретін жаңа фактор, оны ескермеу мүмкін емес.
«Жақсы» көпіршік туралы миф
Нарықта «жақсы» көпіршіктер болмайды. Тіпті олар теміржол немесе интернет сияқты пайдалы технологияларды әкелсе де, олардың соңы экономикалық күйреуге әкеледі. Чанселлор кез келген дүрбелеңнің соңында капиталдың жойылуы тұрғанын ескертеді. Көпіршік қаншалықты әдемі көрінгенімен, оның табиғаты өзгермейді.
Жасанды интеллект нақты прогресс әкелуі мүмкін, бірақ оған салынған «көбік» капитал жарылғанда, ол бүкіл экономиканы өзімен бірге төменге тартады. Автор бұны «шығармашылық жоюдың» (creative destruction) теріс жағы ретінде сипаттайды. Сондықтан нақты құнды виртуальды үміттен ажырата білу керек.
Инвесторға кеңес: Парадигмалар ауысуын алдын ала сезу
Эдвард Чанселлор парадигмалардың ауысуын байқау үшін активтердің іргелі құны мен нарықтық бағасының арасындағы алшақтыққа қарауды ұсынады. Егер активтің бағасы оның әкелетін табысынан (yield) ондаған есе асып кетсе, бұл – қашу керек деген белгі. Бұл қарапайым ереже көптеген қателіктерден сақтайды.
Практикалық сценарий: Егер сіз инвестиция салған компания тек «болашақтағы үміттерге» негізделсе және қазіргі уақытта ешқандай пайда әкелмесе, сіз көпіршіктің ішіндесіз. Автор консервативті көзқарасты ұстанып, «уақыттың нарқы» қайтадан қымбаттай бастағанда (пайыздық мөлшерлеме өскенде) нарықтың қалай өзгеретінін бақылауды кеңес береді.
Алтынның «көпіршікті» мінез-құлқы: Жаңа дәуірдің сигналы ма?
Соңғы кездері алтын бағасының өсуі нарықтағы парадигманың ауысуын білдіруі мүмкін. Чанселлор алтынның бұлай құбылуын қағаз ақшаға және орталық банктердің саясатына деген сенімнің жоғалуымен байланыстырады. Бұл тек металдың құны емес, бұл жүйенің деңгейі.
Breakingviews сараптамасы бойынша, алтынның мінез-құлқы қазіргі қаржылық жүйенің тұрақсыздығын көрсетеді. Бұл – жай ғана спекуляция емес, инвесторлардың қауіпсіз айлақ іздеуі. Чанселлордың айтуынша, алтын – бұл «пайыздық мөлшерлемеге сенімсіздіктің өлшемі». Осы өлшем бізді келесі кезеңге жетелейді.
Күйреуден тоқырауға дейін: Нарық қалай құлайды?
Нарықтың құлауы әдетте біртіндеп емес, кенеттен болады. Чанселлор капиталдың кетуі (slump) экономикадағы нақты депрессияға қалай ұласатынын тарихи мысалдармен көрсетеді. Ол 1929 жылғы «Ұлы депрессияны» және 2008 жылғы дағдарысты «арзан ақшаның» зардабы ретінде сипаттайды.
Автордың жазу стилі оқырманды оқиғаның ортасына апарады: «Биржадағы соңғы шам сөнгенде, инвесторлар қолдарындағы қағаздардың түкке тұрғысыз екенін түсінеді». Бұл – тек ақша жоғалту емес, бұл бүкіл қоғамның құндылықтар жүйесінің қайта қаралуы. Содан кейін ғана жаңа бастау мүмкін болады.
Экстремалды құбылмалылық кезіндегі активтерді қорғау
Чанселлордың консервативті мектебі нарықтағы «дүрбелеңнен» қашық болуды насихаттайды. Капиталды қорғаудың ең жақсы жолы – нақты активтерге (real assets) және қарызы жоқ компанияларға сүйену. Шынайы құндылық ешқашан жоғалмайды.
- Қарыз жүктемесі жоғары компаниялардан аулақ болыңыз. 2. «Тегін ақшаға» үйренген зомби-бизнестерді анықтаңыз. 3. Активтерді әртараптандыруда тарихи тұрақты құралдарға (алтын, жер) мән беріңіз. Бұл қадамдар нарық құлағанда сіздің капиталыңызды сақтап қалуға көмектеседі.
Тегін ақшаның қымбат зардабы: Зомби-компаниялар феномені
«Зомби-компаниялар» – бұл тапқан табысы тек алған несиесінің пайызын жабуға ғана жететін кәсіпорындар. Чанселлордың айтуынша, ұзақ уақыт бойы сақталған төмен пайыздық мөлшерлеме осындай «тірі өліктердің» көбеюіне әкелді. Олар нарықтың сау тынысына кедергі келтіреді.
Бұл компаниялар экономиканың тиімділігін тежейді, өйткені олар ресурстарды тартып алады, бірақ ешқандай даму әкелмейді. Пайыздық мөлшерлеме көтерілгенде, бұл компаниялар бірінші болып құлайды. Бұл – нарықтың өзін-өзі тазарту процесі, онсыз ілгерілеу мүмкін емес.
Қаржылық маниялардың психологиялық архитектурасы
Неліктен біз әр жолы бір қатені қайталаймыз? Чанселлор адамның «байып кету инстинкті» мен «қалып қою қорқынышын» (FOMO) негізгі себеп ретінде атайды. Бұл – санамыздың ең терең қабаттарында жатқан құбылыс. Онымен күресу үшін суық ақыл мен терең білім қажет.
Автор Харуки Муракамидің кейіпкерлері сияқты нарықтың «қараңғылығынан» қорықпауға, керісінше оны зерттеуге шақырады. Нарық – бұл математика емес, бұл психология. Біздің құндылықтарымыз бен өскен ортамыз инвестициялық шешімдерімізге қалай әсер ететінін түсіну – сәттіліктің кілті.
Ақырзаман емес, сабақ: Нарықтық циклдардан нені үйренеміз?
Эдвард Чанселлордың «Уақыттың нарқы» кітабы мен оның Reuters-тегі талдаулары бізге бір ғана нәрсені үйретеді: қаржылық көпіршіктің жарылуы – бұл ақырзаман емес, бұл жүйенің тазаруы. Ресурстардың қайта бөлінуі және «уақыттың» шынайы құнының оралуы экономика үшін пайдалы.
Біздің базадағы Чанселлордың еңбектерін оқу арқылы сіз нарықтың сыртқы жылтырына емес, оның ішкі механикасына үңілуді үйренесіз. Есте сақтаңыз: ең үлкен мүмкіндіктер көпіршік жарылғаннан кейін, нарық «сауыққан» кезде пайда болады. Болашаққа сақтықпен және терең талдаумен қарау – бүгінгі заманның басты талабы.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру