Жеке тұлғаның ішкі тазалығы мен қоғамдық өзгеріс арасындағы байланысты Гандидің «Шындықпен жасаған тәжірибелерім» еңбегі арқылы терең талдау.
Ақиқатқа ұмтылған жан
Махатма Ганди – тек Үндістанның тәуелсіздігі үшін күрескен саясаткер емес, ол адамзат рухының шекарасын зерттеген ұлы экспериментатор. Оның бүкіл өмірі – шындықты іздеу жолындағы үздіксіз процесс. Бүгінгі таңда оның есімі Үндістанның ауылдық жұмыспен қамту бағдарламаларынан алынып тасталуы немесе жеке басына қатысты сыни пікірлердің көбеюі оның мұрасын қайта қарауға мәжбүрлейді. Бірақ оның «Шындықпен жасаған тәжірибелерімнің тарихы» атты автобиографиясы кез келген уақыт пен кеңістіктен биік тұрған рухани компас іспетті.
Ганди өз кітабында өзін әулие ретінде емес, қателікке бой алдыратын, күмәнданатын, бірақ әрқашан ақиқатқа ұмтылатын қарапайым адам ретінде суреттейді. Ол былай дейді: «Мен үшін шындық – ең жоғарғы принцип, ол тек сөздегі ғана емес, ойдағы да шындықты білдіреді». Бұл ұстаным оның бүкіл саяси және жеке өмірінің іргетасы болды.
Зорлықсыздық – рухтың қаруы
Ахимса – бұл тек қару қолданбау емес, бұл кез келген тірі жанға деген қастандық ойдан арылу. Ганди үшін бұл әлсіздіктің белгісі емес, керісінше, ең жоғарғы рухани қуаттың көрінісі еді. Ол зорлық-зомбылыққа негізделген жеңістің ғұмыры қысқа екенін, өйткені оның артында өшпенділік қалатынын жақсы түсінді.
Гандидің пікірінше, ахимса – бұл қорқақтықтың баламасы емес. Ол: «Егер тек қорқақтық пен зорлықтың арасында таңдау жасау керек болса, мен зорлықты таңдар едім» деп жазған. Бұл оның зорлықсыздыққа саналы түрде, үлкен ішкі күшпен келгенін дәлелдейді. Бұл принцип бүгінгі қақтығыстарға толы әлемде келіссөздер мен бейбітшілік орнатудың басты кілті болып қала береді.
Оңтүстік Африка: Поездағы бетбұрыс
1893 жылдың бір суық түнінде Оңтүстік Африканың Питермарицбург бекетінде жас адвокат Мохандас Ганди бірінші класты вагоннан күшпен итеріп шығарылды. Себебі – оның терісінің түсі. Сол түні ол вокзалдың күту залында бүрсеңдеп отырып, өз өміріндегі ең маңызды шешімді қабылдады. Ол қорлыққа көніп, елге қайтуына немесе әділетсіздікпен күресуіне болар еді.
Бұл оқиға оның санасындағы төңкерістің бастауы болды. Ол өз кітабында осы сәтті былай сипаттайды: «Менің терімнің түсіне байланысты жасалған бұл қорлық менің намысыма тиді, бірақ сонымен бірге бойымдағы әділетсіздікке деген қарсылықты оятты». Дәл осы бекетте болашақ «Махатма» (Ұлы рух) дүниеге келді десе де болады. Бұл оқиға бізге кез келген қиындық – үлкен өсудің баспалдағы екенін көрсетеді.
Менмендік пен шындық майданы
Гандидің кітабы – бұл ішкі «менмендікті» (эго) ауыздықтаудың хроникасы. Ол бала кезінде ет жегенін, темекі шеккенін және ата-анасына өтірік айтқанын ашық жазады. Бірақ ол әрбір қателігінен соң тәубеге келіп, өзін тазартуды үйренді. Ол үшін шындыққа жетудің жалғыз жолы – барынша кішіпейілділік.
Ганди былай дейді: «Кімде-кім шындықты көргісі келсе, ол өзін шаңнан да төмен санауы керек». Бұл қазіргі «өзіңді бәрінен жоғары қой» дейтін коучингтер мен табыс культіне мүлдем қарама-қайшы ой. Бірақ дәл осы ішкі босаңдық пен менмендіктен арылу оған миллиондаған халықты соңынан ертуге мүмкіндік берді.
Күнделікті сатьяграха
Сатьяграха (ақиқаттың күші) – бұл тек саяси шерулерде емес, күнделікті тұрмыста да қолдануға болатын құрал. Ганди оны әділетсіздікке зорлықсыз қарсы тұру өнері ретінде дамытты. Оқырман үшін бұл – айналасындағы өтірікке бой алдырмау, әділетсіз бұйрықты орындамау, бірақ мұны өшпенділіксіз жасау.
Бұл әдісті өміріңізге қалай енгізуге болады? Біріншіден, өзіңізге адал болыңыз. Екіншіден, қарсыласыңызды жау ретінде емес, адасқан дос ретінде көріңіз. Гандидің айтуынша, шындықтың күші соншалық – ол ерте ме, кеш пе қарсыластың жүрегін жібітеді. Бұл – төзімділіктің ең жоғарғы деңгейі.
Тәуелсіздік – ішкі азаттықтан басталады
Көптеген адамдар Гандиді тек саяси көшбасшы деп біледі, бірақ ол үшін саяси бостандық ішкі бостандықтың туындысы ғана еді. Егер адам өз құмарлықтарының, ашуы мен қорқынышының құлы болса, ол сыртқы әлемде ешқашан еркін бола алмайды. Ганди өзінің рухани тазалығын сақтау үшін вегетариандықпен және оразамен көп тәжірибе жасады.
Ол былай деп жазды: «Менің өмірім – менің жолдауым». Бұл дегеніміз, сөзің мен ісің бір жерден шығуы тиіс. Ол үнді халқына британдықтарды қуып шығуды емес, алдымен өздерінің ішкі кемшіліктерін (касталық бөлініс, гигиенаның жоқтығы, өзара араздық) жеңуді насихаттады. Бұл – бүгінгі қоғам үшін де өте өзекті сабақ.
Тұз жорығы: Қарапайымдылық құдіреті
1930 жылы Ганди 78 серігімен бірге Ахмадабадтан теңіз жағалауындағы Данди ауылына дейін 390 шақырым жолды жаяу жүріп өтті. Мақсаты – британдықтардың тұзға салған салығына наразылық білдіру. Ол теңіз жағасына жетіп, бір уыс тұзды қолына алғанда, бүкіл Британ империясының негізі шайқалды.
Бұл оқиға сюжеттік детальдарымен таңғалдырады: қарт адам, қолында таяғы, үстінде жұпыны ақ мата, бірақ соңында миллиондаған халық. Ганди былай деген: «Бұл бір уыс тұзбен мен Британия империясының іргетасын шайқалтып жатырмын». Бұл – символдық әрекеттің қаншалықты қуатты болатынының жарқын мысалы. Ол бізге үлкен өзгерістер кішкентай, бірақ батыл қадамдардан басталатынын үйретеді.
Өзіңді өзгертпесең, әлем өзгермейді
Гандиге телінетін ең танымал ойлардың бірі: «Егер әлемнің өзгергенін қаласаң, сол өзгерістің өзі бол». Бұл жай ғана әдемі сөз емес, бұл – нақты алгоритм. Айналаны кінәлағанша, өз әдеттеріңізді, сөйлеу мәнеріңізді, тұтыну мәдениетіңізді қайта қарап шығыңыз.
Тәжірибе жасап көріңіз: бір күн бойы ешкімді сөкпеңіз, өтірік айтпаңыз және тек қажетті заттарды ғана қолданыңыз. Гандидің өмірі осындай кішкентай жеңістерден құралған. Ол өз киімін өзі иіріп, өз дәретханасын өзі тазалаған. Бұл әрекеттер оның рухын нығайтып, оны сыртқы әлемнің қысымына төзімді етті.
Заманауи әлемдегі Ганди мұрасы
Сұрақ: Бүгінгі цифрлық және агрессивті саясат заманында Гандидің идеялары ескірген жоқ па?
Жауап: Керісінше, олар бұрынғыдан да маңызды. Реакциялық саясат пен «фэйк ньюс» дәуірінде шындыққа адалдық – ең сирек кездесетін қасиет.
Соңғы жаңалықтарға сүйенсек, Үндістан үкіметі кейбір бағдарламалардан Ганди есімін алып тастап жатыр, ал кейбір тарихшылар оның жеке өміріндегі қарама-қайшылықтарды талқылауда. Бірақ Гандидің өзі де кемелдікке үміткер болмаған. Ол өз кемшіліктерін бәрінен бұрын өзі сынаған. Сондықтан Гандидің тұлғасын емес, оның шындыққа деген ұмтылысын бағалау маңызды. Оның әдістері Мартин Лютер Кинг пен Нельсон Мандела сияқты тұлғаларға әсер етіп, әлемді өзгертті.
Соңғы дем: Кешірім мен дұға
1948 жылдың 30 қаңтарында Ганди дұға етуге бара жатқанда, фанатик Натхурам Годсе оған үш рет оқ атты. Ганди құлап бара жатып, екі алақанын біріктіріп, «Хе Рам!» (О, Құдай!) деп сыбырлады. Ол өзін өлтірген адамды сол сәтте-ақ кешірді.
Бұл оның бүкіл өмірінің соңғы аккорды еді. Ол зорлықсыздықты тек сөзбен емес, өліммен де дәлелдеп кетті. Оның қазасы бүкіл әлемді есеңгіретті. Альберт Эйнштейн ол туралы: «Келесі ұрпақтар осындай тән мен рух иесінің бұл жер бетінде шынымен жүргеніне сенуі екіталай» деп жазды. Бұл – кешірімнің адам айтқысыз күшінің көрінісі.
Үнсіздіктің дауысы
Гандидің тағы бір қызықты әдеті – аптасына бір күн үндемей отыруы (моуна). Ол осы күні ешкіммен сөйлеспей, тек ішкі дауысын тыңдаған. Бұл оған маңызды шешімдер қабылдауға және жүйкесін демалдыруға көмектескен.
Қазіргі ақпараттық шу заманында бізге де осындай «цифрлық детокс» немесе «үнсіздік сағаты» өте қажет. Күніне тым болмаса 30 минут телефонсыз, теледидарсыз, сөйлесусіз жалғыз қалып көріңіз. Гандидің айтуынша, шындық тек тыныштықта ғана естіледі. Бұл – психикалық саулық пен ішкі тепе-теңдікті сақтаудың қарапайым жолы.
Саясат пен руханияттың тоғысуы
Ганди саясатты руханияттан бөліп қарау мүмкін емес деп есептеді. Ол үшін саясат – бұл адамзатқа қызмет етудің жолы. Ол «жеті әлеуметтік күнәні» атап өткен, оның ішінде «принципсіз саясат» пен «еңбексіз байлық» бар. Бұл принциптер кез келген мемлекеттің дамуы үшін іргелі құндылықтар болып табылады.
Ол мемлекеттік заңдардан бұрын Ар-ұждан заңы тұруы керек деп есептеді. Егер заң әділетсіз болса, оған бағынбау – адамның қасиетті міндеті. Бірақ бұл бағынбау ашу-ызамен емес, заңның зардаптарын (түрмеге жабылу, т.б.) саналы түрде қабылдаумен жүзеге асуы тиіс. Бұл – азаматтық қоғамның ең жоғарғы деңгейі.
Чакра: Қолөнер мен тәуелсіздік
Гандидің қолынан тастамайтын ұршығы (чакра) тек жіп иіру құралы емес, ол экономикалық тәуелсіздіктің символы болды. Ол үндістерді британдық маталардан бас тартып, өз киімдерін өздері тігуге шақырды. Өзі күн сайын бірнеше сағат бойы ұршық иірген.
Бұл әрекеттің астарында үлкен философия жатыр: еңбек – адамды тазартады және біріктіреді. Ганди байлар мен кедейлердің бірдей еңбек еткенін қалады. Оның ақ матадан тігілген қарапайым киімі («дхоти») бүкіл әлемге танымал болды. Ол салтанатты сарайлардан гөрі қарапайым халықтың арасында жүруді артық көрді. Бұл бізге шынайы беделдің сыртқы жылтырақпен емес, ішкі мазмұнмен келетінін ұқтырады.
Ақиқатпен тәжірибе: Тәртіп күнделігі
Ганди сияқты «шындықпен тәжірибе» жасағыңыз келсе, қарапайым әдісті қолданып көріңіз. Күнделікті жасаған істеріңіз бен айтқан сөздеріңізді кешке талдаңыз. Қай жерде өзіңізге қарсы шықтыңыз? Қай жерде ашуға бой алдырдыңыз? Қай жерде кішіпейілділік таныта алмадыңыз?
Бұл – өзін-өзі рефлексиялаудың ең тиімді жолы. Ганди өз кітабында өзін аяусыз сынаған, осы арқылы ол биікке көтерілді. Сіз де өз кемшіліктеріңізді жасырмай, олармен бетпе-бет келуді үйреніңіз. Шындықпен жасалатын тәжірибе ешқашан аяқталмайды, ол – бүкіл өмірлік процесс.
Тарихтан өшіру мүмкін бе?
Бүгінде Үндістанда және әлемде Гандиге қатысты пікірлер екіге жарылған. Кейбіреулер оны тым ымырашыл десе, басқалары оның көзқарастарын ескірген деп санайды. Жақында Үндістан үкіметінің ауылдық жұмыс схемасынан оның есімін алып тастау туралы ұсынысы үлкен пікірталас тудырды.
Бірақ Гандидің идеялары – бұл жай ғана тарихи дерек емес, бұл – адамзаттың аман қалуының баламасыз жолы. Ядролық қару мен климаттық дағдарыс заманында ахимса (зорлықсыздық) принципінен басқа жол жоқ. Оны тарих оқулықтарынан алып тастау мүмкін болар, бірақ оның шындыққа негізделген рухын адамзат санасынан өшіру мүмкін емес. Ол – мәңгілік символ.
Әрекет уақыты
Махатма Гандидің өмірі мен оның «Шындықпен жасаған тәжірибелерім» кітабы бізге мынаны үйретеді: әлемді өзгерту үшін сізге билік немесе байлық емес, тек өзіңізге деген адалдық пен темірдей ерік-жігер қажет. Оның базадағы бұл еңбегі – жай оқитын дүние емес, бұл – әрекет етудің нұсқаулығы.
Бүгіннен бастап кішкентай бір шындыққа қадам жасаңыз. Өзіңізді тазартыңыз, айналаңызға мейіріммен қараңыз. Ганди айтқандай, шындық жолы – қылыштың жүзімен жүргендей қиын болса да, ол жалғыз дұрыс жол. Сіз бұл жолға түсуге дайынсыз ба?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру