Кристофер Раян мен Касильда Жетаның «Таң алдындағы қатынас» (Sex at Dawn) еңбегіне негізделген, адамзаттың сексуалдық тарихын, ауыл шаруашылығының әсерін және қазіргі қарым-қатынас дағдарысын сарапшы көзімен талдайтын энергиялы-публицистикалық зерттеу.
Эволюциялық иллюзия: Біз өзіміз туралы не білеміз?
Қазіргі қоғамда некенің бұзылуы, опасыздық пен сезімнің суып кетуі «моральдық азғындық» ретінде бағаланғанымен, антрополог Кристофер Раян мен Касильда Жета бұған мүлдем басқа қырынан қарайды. Олардың пікірінше, біз өз табиғатымызға қарсы келетін мәдени торға қамалып қалдық.
«Стандартты нарратив» бойынша, еркектер ресурстар (тамақ, қауіпсіздік) ұсынады, ал әйелдер оның орнына адалдық уәде етеді. Бірақ бұл модель адамзат тарихының тек соңғы 10 мың жылын ғана қамтиды. Оған дейінгі миллиондаған жылдар бойы ата-бабаларымыз мүлдем басқа ережелермен өмір сүрді. Кристофер Раян мен Касильда Жета өздерінің «Таң алдындағы қатынас» кітабында осы жасырын шындықтың бетін ашады.
Саваннадағы сағым: Ортақ ошақ пен ортақ сезімдер
Елестетіп көріңізші: ежелгі аңшы-жинаушылар тобында «менің жеке меншігім» деген ұғым жоқ. Олар аулаған аңын да, жинаған жемісін де, тіпті бала тәрбиесін де ортақ бөліседі. Раян бұл кезеңді «алғашқы аффилуентті қоғам» деп атайды.
Кітапта келтірілген бір мысалда авторлар былай дейді: [QUOTE] «Аңшы-жинаушылар арасында бөліспеу – ең ауыр қылмыспен тең болған. Егер сенде тамақ болса, оны бәрі жеуі керек. Дәл осы принцип жыныстық қатынастарға да қатысты болды. Топтың бірлігін сақтау үшін секс бәсекелестік емес, әлеуметтік желім қызметін атқарған».
Боноболар сабағы: Альтруизм мен либидо симбиозы
Біздің ең жақын туыстарымыз – шимпанзелер мен боноболар. Шимпанзелер агрессивті және патриархалды болса, боноболар кез келген қақтығысты секс арқылы шешеді. Олардың әлемінде «соғыспа, сүйіс» принципі басты орында.
Раянның зерттеуі көрсеткендей, адам анатомиясы (мысалы, еркектердің тестикула көлемі мен әйелдердің овуляциясын жасыруы) біздің эволюциялық тұрғыдан көпсеріктікке (промискуитет) бейім екенімізді дәлелдейді. [FACT] Боноболар үшін секс – бұл жай ғана репродукция емес, бұл қол алысу немесе сәлемдесу сияқты әлеуметтік қарым-қатынас құралы.
Тұрмыстық тұтқын: Биологиялық қажеттілік пен әлеуметтік шектеу
Көптеген жұптар бірнеше жылдан кейін құштарлықтың жоғалуына шағымданады. Раян мұны «Кулидж эффектісімен» түсіндіреді: биологиялық тұрғыдан жаңалыққа құмарлық – біздің генімізде бар. Бірақ қазіргі моногамия бізді осы инстинкті тұншықтыруға мәжбүрлейді.
Практикалық тұрғыдан алғанда, авторлар қарым-қатынасты сақтап қалу үшін серіктесіңізді «меншіктеуден» бас тартуды ұсынады. Екі сценарийді салыстырайық: Біріншісінде, сіз қызғаныш арқылы серіктесіңізді бақылауда ұстайсыз, бұл стресс пен өтірікке әкеледі. Екіншісінде, адамның табиғи құмарлықтарын түсіне отырып, оған еркіндік пен сенім сыйлайсыз. Раянның айтуынша, шынайы жақындық тек еркіндік бар жерде ғана гүлдейді.
Ауыл шаруашылығы: Меншік инстинктінің адамзатты тұсауы
«Адамзат тарихындағы ең үлкен қателік – ауыл шаруашылығына көшу болды», – дейді авторлар Джаред Даймондтың сөзіне сүйеніп. Жерге иелік ету пайда болғанда, «менің жерім», «менің егінім», «менің әйелім» деген ұғымдар қатар шықты.
Еркектер өз мұрасын тек өз баласына қалдыру үшін әйелдердің бостандығын шектеп, оларды үйде қамап ұстай бастады. Патриархат пен қатал моногамия – бұл махаббаттың жемісі емес, бұл экономикалық тиімділіктің нәтижесі. Осы сәттен бастап әйелдің сексуалдылығы тауарға айналды.
Культуралық контраст: Батыс нормаларына бағынбаған қауымдар
Қытайдың оңтүстігіндегі Мосуо халқы әлі күнге дейін «кезбе неке» (walking marriage) дәстүрін ұстанады. Мұнда еркектер мен әйелдер бір үйге тұрмайды, ортақ мүліктері жоқ, ал балалар анасының отбасында тәрбиеленеді. Мосуо қоғамында «әке» деген заңды ұғым жоқ, бірақ әр балаға еркектердің бәрі қамқорлық жасайды.
Раян бұл мысалды біздің табиғи күйімізге ең жақын модель ретінде көрсетеді. Мұнда қызғаныш пен меншік үшін төбелес жоқ, өйткені махаббат пен экономика бір-бірінен бөлінген.
Қызғаныштан арылу: Эволюциялық психологияның тетіктері
Қызғаныш – бұл іштен туатын қасиет емес, ол мәдениеттің өнімі. Раян оқырманға мынадай сұрақ қояды: «Егер сіздің серіктесіңіз басқа біреумен тамақ ішсе, сіз неге қызғанбайсыз? Өйткені тамақ – меншік емес. Ал секс неге меншікке айналды?»
Қарым-қатынасты нығайту үшін авторлар «комперсия» (compersion) ұғымын енгізуді ұсынады. Бұл – серіктесіңіздің басқа біреумен бақытты болғанына (тіпті сексуалдық тұрғыдан болса да) шынайы қуана білу. Бұл өте қиын, бірақ саналы түрде жасалған қадам сізді ішкі қорқыныштардан арылтады.
Дене тілі мен ДНҚ: Биология алдамайды
Сперматозоидтар бәсекелестігі – бұл адам анатомиясында анық жазылған шындық. Еркектердің репродуктивті мүшесінің құрылымы мен эякулят көлемі әйелдің бірнеше серіктеспен қатар болуы мүмкін екендігіне эволюциялық жауап ретінде қалыптасқан.
«Егер адамдар табиғатынан моногамды болса, еркектердің тестикуласы гориллалардікіндей кішкентай болар еді. Бірақ біздің биологиямыз біздің өткеніміздің өте 'белсенді' болғанын айғайлап айтып тұр». Бұл деректер біздің моральдық нормаларымыздың биологиялық негізі қаншалықты әлсіз екенін көрсетеді.
Жалғыздықтан қашу: Заманауи қатынастардың жаңа формалары
Бүгінде көптеген жұптар «ашық неке» немесе «полиамория» сияқты форматтарды сынап көруде. Бұл Раянның идеияларының интернет контекстіндегі жаңа толқыны. Мысалы, әйгілі жазушы Майкл Полланның сана мен табиғат туралы зерттеулері де біздің ішкі инстинкттерімізге оралуымызды қолдайды.
Кітаптағы сюжеттік оқиғалардың бірінде авторлар қатаң моногамияның кесірінен өмірі тас-талқан болған жұптың хикаясын айтады. Олар бір-бірін сүйгенімен, табиғи құмарлықтарын жасырып, соңында жеккөрінішке жеткен. Тек шындықты мойындап, еркін қарым-қатынасқа көшкенде ғана олардың достығы мен махаббаты қайта жанданған.
Патриархаттың генезисі: Неліктен біз бақылауға құмармыз?
Патриархат – бұл тек еркектердің үстемдігі емес, бұл әйел сексуалдылығынан қорқу. Егер әйел еркін болса, еркек баланың кімнен екенін нақты біле алмайды. Бұл «әкелікті анықтау қорқынышы» бүкіл әлемдік діндер мен заңдардың негізіне айналды.
Раян атап өткендей, [QUOTE] «Моногамия – бұл табиғи қалып емес, бұл әлеуметтік келісімшарт». Біз осы келісімшартты бұзғанымыз үшін өзімізді кінәлаймыз, бірақ мәселе бізде емес, келісімшарттың өзінде болуы мүмкін.
Сенім архитектурасы: Иеленусіз жақын болу өнері
Нағыз махаббат – бұл тор емес, бұл қанат. Кристофер Раян мен Касильда Жетаның базадағы бұл кітабы бізге серіктесімізді өз меншігіміз ретінде емес, еркін тұлға ретінде көруді үйретеді.
Практикалық қадам: Серіктесіңізбен ең жасырын қалауларыңызды бөлісіңіз. Тіпті ол үшінші адам туралы болса да. Шындық айтылған жерде қорқыныш жоғалады. Раян айтқандай, «Егер сен біреуді шынымен жақсы көрсең, оның бақытты болғанын қалайсың, тіпті сол бақыттың себебі сен болмасаң да».
Табиғат пен Тәрбие: Мәдениеттің эволюцияға қарсы майданы
Біздің миымыздың бір бөлігі – заманауи мәдениетте, ал екінші бөлігі – плейстоцен дәуірінде өмір сүреді. Осы екі дүниенің қақтығысы бізді бақытсыз етеді. Раян бұл конфликтіні шешудің жолы – өзімізді алдауды тоқтату екенін айтады.
Біз Майкл Полланның сана туралы зерттеулерінен немесе Харуки Муракамидің кейіпкерлерінен көретін ішкі қараңғылық пен құпиялық – шын мәнінде біздің басып тасталған табиғатымыз. Оны тану – еркіндікке бастайтын алғашқы жол.
Соңғы түйін: Біз еркін болуға дайынбыз ба?
«Таң алдындағы қатынас» – бұл жай ғана секс туралы кітап емес, бұл адамның бостандығы туралы манифест. Кристофер Раян мен Касильда Жета бізге жайсыз, бірақ өте маңызды сұрақтар қояды. Біз өз бақытымызды қоғамдық нормаларға құрбан етуді жалғастыра береміз бе, әлде өз биологиямызбен татуласамыз ба?
Бұл кітап біздің базадағы ең құнды еңбектердің бірі, өйткені ол тек фактілерді беріп қана қоймайды, ол сіздің өміріңізге, некеңізге және өзіңізге деген көзқарасыңызды түбегейлі өзгертеді. Болашақта махаббат қандай болады? Мүмкін, ол иеленуден ада, тек еркіндік пен шынайылыққа негізделген жаңа форматқа көшер? Сіз бұған қалай қарайсыз?
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру