Доктор Бекки Кеннедидің аналитикалық көзқарасы арқылы заманауи тәрбиедегі «репарация» өнерін және баланың ішкі жақсылығын сақтаудың ғылыми негізделген әдістерін талдаймыз.
Кіріспе: Заманауи ата-аналардың «құтқарушысы» және жаңа парадигма
Бүгінгі таңда Бекки Кеннеди (көпшілікке Доктор Бекки есімімен танымал) – әлемдік деңгейдегі ата-аналар қауымдастығы үшін жай ғана психолог емес, нағыз «рухани бағдаршамға» айналды. Оның феномені дәстүрлі тәрбиенің қатаң қағидаларын емес, баланың ішкі әлеміне үңілуді ұсынуында жатыр.
Интернет кеңістігінде «The New York Times» оны «балаларға арналған сыбырлаушы» деп атаса, оның әдістері заманауи ата-аналардың шаршаған жанына ем болып тиюде. Дәстүрлі тәрбие әдістерінің, атап айтқанда жазалау мен оқшаулаудың тиімсіздігін ғылыми тұрғыдан түсіндіріп берген Бекки, отбасылық қатынастарда жаңа парадигма қалыптастырды.
«Жаны жақсы» (Good Inside) концепциясының құдіреті: Аксиомалық талдау
Бекки Кеннедидің басты философиясы бір ғана қарапайым шындыққа негізделген: «Біз бәріміз – жанымыз жақсы адамдармыз, бірақ кейде қиын сәттерде жаман мінез-құлық танытуымыз мүмкін». Бұл – аксиома.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, баланың бұзықтығы – бұл оның «жаман» екендігінің белгісі емес, оның ішкі эмоцияларын реттей алмай жатқанының көрінісі. Доктор Бекки баланың мінез-құлқын оның тұлғасынан бөліп қарауды үйретеді. Егер біз баланы «жаман» деп танысақ, оны өзгертуге тырысамыз; ал оны «жаны жақсы, бірақ қиындыққа тап болған» деп көрсек, оған көмектесуге ұмтыламыз.
Дүкендегі дағдарыс: Күту мен шындықтың қақтығысы
Көз алдыңызға елестетіңіз: дүкеннің ортасында балаңыз жерге жатып алып, ойыншық әпермегеніңіз үшін айғайлап жатыр. Айналаңыздағы адамдардың «мынау не деген тәрбиесіз бала» деген суық көзқарастарын сезесіз. Дәл осы сәтте сіздің де жүйкеңіз сыр беріп, айғайға басуға шақ тұрасыз.
Бекки Кеннеди өз кітабында осындай сюжетті деталдармен сипаттай отырып, ата-ананың ішкі қарсылығын көрсетеді. [QUOTE] «Баланың истерикасы – бұл сізге қарсы бағытталған шабуыл емес, бұл оның көмек сұрап айғайлауы», – дейді ол. Бұл сценарийде баланың қажеттілігі мен ата-ананың «мінсіз болу» амбициясы қақтығысады.
Тәртіп пен жазалаудың биологиялық тығырығы: Мидың реакциясы
Доктор Бекки дәстүрлі «тайм-аут» (баланы бөлмесіне жалғыз қамап қою) әдісіне түбегейлі қарсы. Ол мұны нейробиологиялық тұрғыдан дәлелдейді: бала стресс кезінде лимбикалық жүйенің бақылауында болады.
Оны жалғыз қалдыру – баланың жалғыздық пен қорқыныш сезімін күшейтеді. Бұл байланысты үзеді. Ми бұл сәтте сабақ алмайды, ол тек «аман қалу» режиміне көшеді. Доктор Бекки «байланыс орнатпай тұрып, түзете алмайсың» деген принципті алға тартады. Бала өзін қауіпсіз сезінгенде ғана жаңа нәрсені үйренуге қабілетті болады.
Конфликт кезіндегі бақылау: Ішкі бақылаушыны қосу
Балаңыз айғайлағанда, алдымен өзіңізді реттеңіз. Доктор Бекки ұсынған нақты қадамдар:
Терең тыныс алыңыз және іштей: «Мен – жақсы ата-анамын, балам – жаны жақсы бала, бізге қазір қиын болып тұр» деп қайталаңыз.
Баланың деңгейіне түсіп, көзіне қараңыз. Физикалық жақындық айғайдан да қатты әсер етеді.
Эмоциясын мойындаңыз: «Сен қазір қатты ашулысың, бұл сезімді түсінемін».
Бұл әдіс баланы «сындыру» емес, оған эмоциялық дауылдан шығуға көмектесуді көздейді.
Forbes: Неге «ештеңе істемеу» және бақылауды босату мансапты өсіреді?
Қызықты дерек: Доктор Беккидің әдістері тек үйде емес, кәсіби ортада да жоғары бағалануда. Forbes басылымы оның эмоциялық реттеу дағдыларының көшбасшылық қасиеттерге әсерін жоғары бағалады.
Егер сіз үйде балаңыздың эмоциясын реттей алсаңыз, жұмыста да қиын әріптестермен немесе дағдарысты сәттерде суыққандылық таныта аласыз. Тәрбиедегі «бақылауды босату» (control vs influence) принципі басқару саласында да үлкен нәтиже береді. Бұл – өзіңізді және өзгені танудың біртұтас жүйесі.
Мінсіз емес ананың мойындауы: Қателіктен қашудың қажетсіздігі
— Мама, сен маған неге айғайладың? — деп сұрады кішкентай ұлы. — Өйткені мен шаршадым, ал сен тыңдамадың! — деп жауап берді анасы бастапқыда ақталып.
Бірақ Бекки Кеннеди бұл сәтте басқа жолды ұсынады. Ол өзінің өмірбаянында да, дәрістерінде де «мінсіз ата-ана» болудың мүмкін еместігін айтады. [STORY] Шынайы оқиғаларда ол ата-ананың ашуланып, соңынан өзін кінәлі сезінуін қалыпты жағдай ретінде сипаттайды. Ең бастысы – сол қателіктен кейін не істейтініңіз.
Репарация – қарым-қатынастың алтын көпірі: Қателікті қалай түзету керек?
Репарация (жөндеу) – бұл Доктор Беккидің ең ықпалды әдісі. Егер сіз балаңызға айғайлап жіберсеңіз немесе әділетсіздік танытсаңыз, мына формула бойынша әрекет етіңіз:
- Мойындау: «Кешірші, мен жаңа ғана саған айғайлап жібердім».
- Жауапкершілікті алу: «Бұл менің қателігім, сенің еш кінәң жоқ».
- Байланысты қалпына келтіру: «Мен сені жақсы көремін және келесі жолы тыныш сөйлесуге тырысамын».
Бұл балаға «қателік жасау – қалыпты, бірақ оны түзету – маңызды» деген өмірлік сабақты береді.
Байланыс па, әлде түзету ме? Құндылықтар иерархиясы
«Connection before Correction» (Түзетуден бұрын байланыс орнат). Бұл – Бекки Кеннедидің басты ұраны. Оқырманға сұрақ: Сіз үшін балаңыздың бүгінгі жиналмаған бөлмесі маңызды ма, әлде оның сізге деген сенімі маңызды ма?
Стратегиялық тұрғыдан алғанда, эмоциялық байланыс – бұл іргетас. Іргетассыз үй тұрғызу (тәрбие беру) мүмкін емес. Доктор Беккидің «Жаны жақсы» кітабы не үшін оқуға тұратынын дәлелдейтін басты фактор – ол тәрбиенің тактикалық емес, стратегиялық маңызын көрсете білуінде.
«Төзімді бала» (Sturdy kids) тәрбиелеудің тілдік кодтары
Баланы батыл әрі төзімді қылып өсіру үшін сөздік қорды өзгерту керек. «Сен мұны істей аласың» дегеннен гөрі, «Мұны істеу қиын екенін білемін, мен сенің қасыңдамын» деу әлдеқайда тиімді.
Шекара қою да – маңызды. Бекки Кеннеди «мейірімді шекаралар» (kind boundaries) туралы жазады. Мысалы: «Мен саған теледидар көруге рұқсат бермеймін, өйткені менің міндетім – сенің денсаулығыңды сақтау. Сенің ашуланғаныңды түсінемін, мен мұндамын». Бұл баланы шешім қабылдауға емес, қауіпсіздікті сезінуге үйретеді.
Compliance vs Resilience: Бағынудан тұрақтылыққа өту салдары
Көптеген ата-аналар «ыңғайлы» баланы тәрбиелеуді мақсат тұтады. Бірақ Доктор Бекки ескертеді: бүгін сізге сөзсіз бағынатын бала, ертең кез келген адамға (жаман компанияға, нашар басшыға) бағынатын ересекке айналуы мүмкін.
Нағыз мақсат – тұрақтылық (resilience). Өз ойын айта алатын, сезімін түсінетін және қиындықтан сынып кетпейтін тұлға. Бұл жолда баланың «жоқ» деп айтуын құрметтеу – оның болашақ өміріндегі жеке шекараларын сақтаудың алғашқы қадамы.
Алғашқы жеңіс: Репарация жұмыс істеген сәт
«Жаны жақсы» әдісін алғаш қолданған ата-аналардың бірі былай дейді: «Мен балама келіп, кешірім сұрағанымда, ол маған таңырқай қарап, сосын келіп құшақтады. Дәл сол сәтте арамыздағы көзге көрінбейтін дуал құлағандай болды».
Бұл – ең үлкен жеңіс. Бекки Кеннедидің ықпалы да осында: ол отбасыларға бір-бірін кешіруді және қайтадан жақсы көруді үйретті. Оның «Good Inside» кітабы – бұл жай ғана нұсқаулық емес, бұл махаббатқа оралудың картасы.
Ата-ананың өзін-өзі реттеуі – отбасылық жүйенің архитектурасы
Баланың мінезі – ата-ананың психикалық саулығының айнасы. Доктор Беккиге әсер еткен тұлғалар мен оның психотерапевтік тәжірибесі бір арнаға тоғысқан: тәрбие өзіңді танудан басталады.
Ол ата-аналарға өздерінің балалық шағындағы жарақаттарына үңілуді ұсынады. Біз неге баламыздың белгілі бір әрекетіне ашуланамыз? Өйткені сол нәрсе бізге бала кезімізде рұқсат етілмеген болуы мүмкін. Бекки Кеннедидің еңбектері осы терең психологиялық байланыстарды ашуға көмектеседі.
Қысқа түйін: Тәрбие өзіңді танудан басталады
Бекки Кеннедидің «Жаны жақсы» концепциясы – бұл мінсіздіктен бас тартып, шынайылыққа бет бұру. Біздің базадағы оның еңбектері ата-ана болудың ауыр жүгін жеңілдетіп, оны қызықты саяхатқа айналдырады.
Бүгіннен бастап балаңызбен қарым-қатынасыңызды «жөндеуге» (репарация жасауға) кеш емес. Өйткені сіз де, балаңыз да – жаны жақсы адамсыздар. Осы ақиқатты жүрегіңізде сақтап, жаңаша қарым-қатынас орнатуға қадам басыңыз.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру