Симона Дэвис әдістемесі арқылы бала әлеміне терең бойлау: ересектердің амбициясы мен баланың шынайы қажеттілігі арасындағы нәзік тепе-теңдікті іздеу. Бұл мақала тәрбиеге деген көзқарасты түбегейлі өзгертіп, ата-ана болудың жаңа қырын ашады.
Бүлдіршін әлемі: Хаос па, әлде жасырын реттелген ғалам ба?
Біз бүлдіршіндерді (toddlers) жиі «түсініксіз хаос иелері» деп қабылдап, олардың әрекетінен логика іздеуден шаршаймыз. Алайда, Симона Дэвистің пайымдауынша, бұл кезең — адам өміріндегі ең маңызды іргетас қаланатын құрылыс кезеңі. Бүгінде Монтессори әдісі тек элитарлы мектептердің еншісі болудан қалып, әр үйдің берекесі мен философиясына айнала бастады.
Бүгінгі таңда Симона Дэвис есімі — әлемдік деңгейдегі Монтессори гиді ретінде ғана емес, ата-ананың жанашыры ретінде танымал. Ол баланы ересектің кішірейтілген көшірмесі емес, өзіндік заңдылықтары бар жеке тұлға ретінде қарастыруды ұсынады. Оның «Монтессори әдісі: бүлдіршінге арналған» еңбегі ата-аналарға баланың «тәрбиесіздігін» емес, оның ішкі даму қажеттілігін көруге көмектесетін нағыз темірқазық іспетті.
«Жоқ» деуді тоқтатқан күн: Бір эксперименттің таңғажайып тарихы
Бірде Симона өз тәжірибесінде ата-аналарға батыл эксперимент ұсынды: бір күн бойы балаға «жоқ» демеу. Нәтижесі бәрін таңғалдырды! Балалар кенеттен агрессиясын қойып, қоршаған ортамен диалогқа көшкен. Бұл жерде «Бала — аяқталуы тиіс жоба емес, ашылуы тиіс тұлға» деген басты қағида жарқырап көрінеді.
Кітаптағы бір сюжетте кішкентай баланың үстел үстіндегі суды төгіп алғаны баяндалады. Көпшілігіміз бұл сәтте ұрсуға дайын тұрамыз, солай емес пе? Бірақ ересек адам үнсіз ғана шүберекті ұсынады. Бала суды өзі сүртіп, ыдысты орнына қояды. Бұл — жай ғана тазалық емес, бұл — баланың «менің қолымнан келеді» деген ішкі сенімінің алғашқы үлкен жеңісі.
Дайындалған орта – үшінші мұғалім ретінде
Монтессори философиясында «үшінші мұғалім» деген терең ұғым бар — ол баланың айналасындағы физикалық кеңістік. Егер бала қасықты өзі ала алмаса, демек, орта оған көмектесудің орнына кедергі келтіріп тұр деген сөз. Симона Дэвис үйді баланың көзімен, оның бойының биіктігінен көруді үйретеді.
Психологиялық тұрғыдан алғанда, қолжетімді сөрелер мен ыңғайлы жиһаздар баланың миындағы «тәуелсіздік» орталығын іске қосады. Бұл функционалды аймақтар тек сән үшін емес, баланың өзін-өзі күту дағдысын қалыптастыру үшін жасалатын маңызды қадам. Осыдан кейін барып бала өзін үйдің толыққанды мүшесі сезіне бастайды.
Төмен сөрелер мен биік талаптар: Үйді қалай трансформациялау керек?
Үйіңізді Монтессори стандартына келтіру үшін қымбат жөндеудің мүлдем қажеті жоқ. Симона қарапайым, бірақ тиімді 5 қадамды ұсынады:
Баланың бойына шақ ілгіштер орнату (өз киімін өзі ілуі үшін); Тамақ ішетін аймақта оның жеке ыдыстарын төменгі сөреге қою; Ойыншықтарды себетке үйіп тастамай, ашық сөрелерге аз мөлшерде тізіп қою; Өз бетінше жуынуы үшін берік баспалдақ-орындық қою; Киім шкафында тек сол күнге лайықты 2-3 таңдау қалдыру.
Бұл ұсақ-түйек болып көрінген әрекеттер баланың шешім қабылдау қабілетін 2 жастан бастап-ақ шыңдай бастайды. Осылайша, біз оған әлемді басқарудың алғашқы құралдарын береміз.
Тәртіп пе, әлде өз-өзін реттеу ме? Психологиялық талдау
Өз-өзін реттеу — бұл сыртқы қорқынышсыз (жазалаусыз), ішкі қалаумен тәртіп сақтау өнері. Симона Дэвис «жақсы бала» мен «ыңғайлы бала» деген екі ұғымды ажыратуды сұрайды. Біз шынымен қайсысын тәрбиелеп жатырмыз?
Егер біз баланы сыйлықпен немесе жазамен басқарсақ, біз оның ішкі мотивациясын байқаусызда өлтіріп аламыз. Симонаның пікірінше, бүлдіршінге «бұл дұрыс емес» дегеннен гөрі, «біздің үйде осылай қабылданған» деген логикалық шекара әлдеқайда тиімді әсер етеді. Бұл ережелерді баланың тұлғасына емес, әрекетіне бағыттайды.
Шыны құмыра және төгілген сүт: Қателіктің құны қанша?
Кітаптағы ең әсерлі тұстардың бірі — шыны ыдыстармен жұмыс. Көптеген ата-ана «сындырып алады» деп баланың қолына тек пластмасса береді. Бірақ Симона былай дейді: «Егер бала пластмассаны түсіріп алса, ол сынбайды, демек бала ештеңе үйренбейді. Егер шыны сынса, ол заттың нәзіктігін және сақтықтың маңызын сезінеді».
Бұл — жай ғана ыдыс емес, бұл — өмірлік сабақ. Қателік — бұл ұят емес, бұл — жаңа ақпарат. Бала сүтті төгіп алғанда, ол «мен жаманмын» деп емес, «мен суды қалай жинауды білемін» деп ойлауы тиіс. Симонаның бұл көзқарасы баланың эмоционалды тұрақтылығын болаттай нығайтады.
Баланың соңынан еру өнері: Бақылау тәсілдері
Симона Дэвис ата-аналарға күнделікті 10 минуттық «үнсіз бақылау» жаттығуын жасауды ұсынады. Бұл сәтте сіздің рөліңіз — тек көрермен болу. Сонымен, сіз:
Баланың ісіне мүлдем араласпайсыз; Оған ақыл немесе кеңес бермейсіз; Тек оның неге қызығып жатқанын, нені қайталап істейтінін дәптерге түртіп аласыз.
Осы қарапайым әдіс арқылы сіз балаңыздың «сезімтал кезеңдерін» (мысалы, ұсақ заттарға немесе тәртіпке деген құштарлығын) тани аласыз. Бұл — баланы басқару емес, онымен бір толқында болу өнері.
Шектеулі еркіндік: Монтессори парадоксының мәні
«Бала не істегісі келсе, соны істейді» деген — өте үлкен қате түсінік. Монтессори әдісі — бұл шекарасы бар еркіндік. Сіз балаға «ұйықтайсың ба, жоқ па?» деп емес, «көк пижамаңды киесің бе, әлде сарыны ма?» деген таңдау бересіз.
Бұл екіжақты перспектива: Оқырман үшін бұл — жеңілдік (баламен келісу оңай), ал сарапшы үшін — бұл баланың ерік-жігерін жаттықтыру. Еркіндік жауапкершілікпен бірге жүргенде ғана нақты тұлға қалыптасады. Солай емес пе?
Үлкендер кішірейгенде: Рөлдердің ауысуы
Симона өзінің Амстердамдағы Монтессори мектебіндегі бір күнін сипаттайды. Бір ана баласына киімін киюге көмектеспек болып ұмтылғанда, 2 жасар бүлдіршін: «Маған мұны өзім жасауға көмектес!» дейді. Бұл Мария Монтессоридің ең басты ұраны еді.
Ересек адамның ең қиын міндеті — үндемей тұру. Симона Дэвис өз отбасылық құндылықтарында сабырлықты бірінші орынға қояды. Ол Австралияда өсіп, Амстердамға көшкенде, еуропалық еркін тәрбие мен Монтессори қатаңдығын шебер ұштастыра білген. Бұл тепе-теңдік бізге де ауадай қажет.
Сөз – құрал: Баламен қалай тең дәрежеде сөйлесу керек?
Бос мақтаудан («Жарайсың!», «Керемет!») гөрі констатациялаушы тілді қолданыңыз. Симонаның сөздігінен мысалдар:
«Сен мұнараны өзің тұрғыздың ба?» (Бағалау емес, қызығушылық); «Мен сенің мына түстерді таңдағаныңды көріп тұрмын» (Суретті мақтаудың орнына); «Сен досыңа ойыншығыңды бердің, ол қуанып қалды» (Жақсы баласың деудің орнына нәтижені көрсету).
Мұндай тілдік қатынас баланың өз ісіне деген ішкі бағасын (self-esteem) жоғарылатады. Ол біреудің мақтауы үшін емес, өз қалауы үшін әрекет ете бастайды.
Цифрлық дәуірдегі Монтессори: Экран мен шынайылық
Қазіргі «планшеттік тәрбие» заманында Симона Дэвис тактильді дамуды алға тартады. Баланың саусақтары экранды сипағанда емес, нағыз қамырды илегенде, суды құйғанда, құммен ойнағанда ғана ми нейрондары толық іске қосылады.
Симона гаджеттерді 3 жасқа дейін мүлдем шектеуді ұсынады. Неге? Өйткені шынайы әлемнің текстурасы мен салмағы — бүлдіршін үшін ең үздік «контент». Оның орнын ешқандай виртуалды әлем толтыра алмайды.
Өз-өзіне сенімді тұлғаның генетикалық коды
Монтессори әдісімен өскен балалар (мысалы, Google мен Amazon негізін қалаушылар сияқты) болашақта креативті және стресске төзімді болады. Неге? Өйткені оларға 2 жасында «қателік жасауға болады» және «сенің таңдауың маңызды» деген код салынған.
Біздің базадағы Симона Дэвистің кітабы — бұл жай ғана нұсқаулық емес, бұл — ата-ананың бақытты болуының манифесі. Бала өз бетінше ойнап, өзіне қызмет етсе, ата-ананың да ресурсы сақталады. Бұл — екі жаққа да тиімді мәміле.
Нағыз еркіндік – сый ма, әлде жауапкершілік пе?
Симона Дэвис әлеміне саяхат жасап отырып, біз бір нәрсені түсінеміз: тәрбие — баланы өзгерту емес, өзімізді өзгерту. Бала сіздің айтқаныңызды істемейді, ол сіздің істегеніңізді қайталайды.
Егер біз бүлдіршінге бүгін өз таңдауын жасауға мүмкіндік берсек, ертең ол әлемді өзгертетін тұлғаға айнала ала ма? Әлде біз әлі де олардың орнына шешім қабылдауды жалғастыра береміз бе? Бұл сұрақтың жауабы әрқайсымыздың қолымызда.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру