Ақша жинау — бұл математика мен тәртіптің жемісі, ал оны жұмсау — нағыз психология. Морган Хаузелдің рефлексиялық көзқарасы арқылы байлықтың тек сандар емес, мінез-құлық пен еркіндік екенін талдаймыз.
Тәртіптен тыс: Неге ақша жұмсауды үйрену керек?
Ақша жинау — тәртіп пен есептің нәтижесі. Бірақ оны саналы түрде жұмсау ше? Бұл — әлдеқайда күрделі рухани процесс. Көп адам капитал жинауды үйренгенімен, сол байлықтың игілігін көруді ұмытып жатады. Морган Хаузелдің Bloomberg пен Forbes басылымдарына берген сұхбаттарындағы «Ақша жұмсау өнері» (The Art of Spending Money) тұжырымдамасы бүгінгі тұтынушылық қоғам үшін өте өзекті болып отыр.
Қаржылық бақыт тек шоттағы нөлдердің санымен емес, сол ресурстың сіздің өмір сапаңызға, еркіндігіңізге және ішкі тыныштығыңызға қалай әсер ететінімен өлшенеді. Байлық — тек суық цифрлар ма, әлде жан тыныштығы ма? Хаузелдің пайымдауынша, біздің ақшамен қарым-қатынасымыз — бұл біздің эмоцияларымыздың айнасы.
Роллс-Ройс мінген күзетші мен жасырын байлық хикаясы
Хаузелдің «Ақша психологиясы» кітабындағы ең әсерлі сюжеттердің бірі — Рональд Рид пен Ричард Фусконның қарама-қайшы тағдыры. Рональд Рид 25 жыл бойы жанармай бекетінде жөндеуші және 17 жыл бойы күзетші болып жұмыс істеген қарапайым адам еді. Ол қайтыс болғанда, артында 8 миллион доллар жинақ қалдырғаны белгілі болды. Оның құпиясы — тек сабырлылық пен күрделі пайыздың күші еді.
Ал Ричард Фускон — Гарвард түлегі, Merrill Lynch компаниясының атқарушы директоры, сән-салтанатқа малынған тұлға болатын. Алайда, 2008 жылғы дағдарыс кезінде оның барлық активтері күлге айналып, банкротқа ұшырады. «Қаржылық табыс — бұл сіздің қаншалықты ақылды екеніңізде емес, өзіңізді қалай ұстайтыныңызда»,— дейді Хаузел осы оқиғаны түйіндей келе. Бұл мысал байлықтың интеллекттен емес, мінез-құлықтан басталатынын дәлелдейді.
Төрт қабырға мен төрт дөңгелек: Әлеуметтік сигналдардың құны
Хаузел қонақүйлерде көлік қоюшы (valet) болып жұмыс істеген кезін еске алады. Ол қымбат Ferrari немесе Rolls-Royce мініп келген адамдарды көргенде, жүргізушінің қаншалықты табысты екенін емес, тек «Егер менде осындай көлік болса, бәрі маған таңғалар еді» деген ойда болатынын байқайды. Бұл — «Көліктегі адам парадоксы».
Біз басқаларды таңғалдыру үшін ақша жұмсаймыз, бірақ шын мәнінде адамдар сізді емес, тек сіздің затыңызды көреді. Хаузелдің айтуынша, нағыз байлық — бұл көрінбейтін дүние. Ол әлі жұмсалмаған, қымбат заттарға айырбасталмаған активтер. «Байлық — бұл сіз сатып алмаған қымбат көліктер мен гаджеттер» деген сөзі оқырманды өз құндылықтарын қайта қарауға мәжбүрлейді.
Ұлы депрессия және үрейдің ұзақ жаңғырығы
Автор өзінің отбасылық тарихы мен Ұлы депрессия кезеңін бастан өткерген ұрпақтың мінез-құлқын зерттейді. Біздің ақша жұмсау әдеттеріміз көбіне балалық шақтағы тапшылықтан немесе ата-анамыздың басынан өткен дағдарыстардан қалыптасады. Хаузел өз эссесінде: «Әлемді тек өз терезеңізден көресіз, ал ол терезе өте тар болуы мүмкін»,— деп жазады.
Егер сіздің өскен ортаңызда ақша жетіспеушілігі басым болса, байыған кезіңізде де сол үрей сізді жібермейді. Бұл негізсіз жинақтауға немесе, керісінше, импульсивті жұмсауға әкеледі. Логика ма, әлде балалық шақтағы жарақат па — сізді шын мәнінде кім басқарып отыр? Хаузел оқырманға осы сұрақты қоя отырып, қаржылық еркіндіктің психологиялық тамырын іздейді.
Эмоциялық инфляция: Неге сатып алу қуанышы тез басылады?
Гедоникалық адаптация — бұл адамның жаңа деңгейдегі жайлылыққа немесе табысқа өте тез үйреніп кетуі. Жаңа iPhone немесе қымбат көлік алғандағы алғашқы қуаныш бірнеше аптадан кейін қалыпты жағдайға айналады. Хаузел мұны «эмоциялық инфляция» деп атайды.
Заттарға қарағанда, әсерлерге (experiences) жұмсалған ақша көбірек бақыт сыйлайды. Себебі естеліктер ескірмейді, керісінше, уақыт өте келе олардың құны арта береді. Осылайша, Хаузел бізге затқа емес, уақыт пен эмоцияға инвестиция салуды ұсынады.
Өзіңізге арналған «бақыт аудитін» жүргізу
Өткен жылғы ең үлкен бес шығыныңызды тізіп жазыңыз. Содан кейін әрқайсысының жанына 1-ден 10-ға дейінгі шкала бойынша «ұзақ мерзімді қанағаттану» деңгейін қойыңыз. Хаузелдің тәжірибесі көрсеткендей, ең қымбат заттар көбіне ең төмен балл алады, ал отбасымен өткізген демалыс немесе білімге жұмсалған қаржы жоғары бағаланады.
Бұл аудит сіздің шығындарыңыздың қайсысы шынайы құндылық әкелетінін, ал қайсысы жай ғана әлеуметтік қысыммен жасалғанын анықтауға көмектеседі. [!TIP] Келесі жолы ірі сауда жасамас бұрын, осы тізімге қарап, оның болашақтағы «бақыт рейтингін» болжап көріңіз.
Уақыт — ең қымбат актив
«Ақшаның ең жоғары дивиденді — бұл сіздің уақытыңызды басқаруға мүмкіндік беруі»,— дейді Морган Хаузел. Егер ақшаңыз сізге «қалаған кезде, қалаған адамыңмен, қалағаныңша жұмыс істеуге» мүмкіндік бермесе, онда ол байлықтың пайдасы шамалы.
Көптеген адамдар көбірек ақша табу үшін өз уақытын құрбан етеді, бірақ кейін сол ақшаны жоғалтқан уақытын қайтару үшін жұмсай алмайтынын кеш түсінеді. Хаузелдің пайымдауынша, нағыз байлықтың өлшемі — еркіндік деңгейі. Осы тұста ойланып көріңізші: сіз ақшаның иесісіз бе, әлде құлысыз ба?
«Екі еселенген қуаныш» ережесін қолдану
Хаузел өзінің соңғы сұхбаттарында ақшаны тиімді жұмсаудың қызықты әдісін ұсынады. Егер сіз өзіңізді қатты қуантатын бір нәрсеге (мысалы, сүйікті хоббиіңізге) ақша жұмсасаңыз, дәл сондай соманы қайырымдылыққа немесе болашақ жинағыңызға салыңыз. Бұл сіздің шығыныңызды психологиялық тұрғыдан «заңдастырады» және кінә сезімін азайтады.
Бұл әдіс тұтыну мен үнемдеу арасындағы теңгерімді сақтауға көмектеседі. Осылайша, сіз тек бүгінгі күнмен ғана емес, болашаққа да қамқорлық жасай отырып, ақша жұмсаудан рахат ала бастайсыз.
Бернард Мейдофф және «жеткілікті» деген ұғымның қасіреті
Хаузел «жеткілікті» (enough) деген ұғымды түсінбеудің қауіптілігі туралы жазады. Раджат Гупта атты миллионердің оқиғасын мысалға келтіреді. Оның жүздеген миллион доллары болса да, ол миллиардер болғысы келіп, заңсыз ақпаратты қолданғаны үшін түрмеге түсті. Неге сонша бай адам бәрін бәске тікті? Себебі оның «жеткілікті» деген ішкі тоқтауы болмады.
Хаузел былай дейді: [!QUOTE] «Өзіңе қажет емес дүние үшін, өзіңе өте қажет нәрсені бәске тігу — ақылсыздық». Ақша жұмсау өнері — бұл тек сатып алу емес, сонымен қатар «маған осы жеткілікті» деп айта білу.
Инвестициялық портфель мен өмірлік жайлылықтың қақтығысы
Көбіне қаржылық кеңесшілер тек математикалық тиімділікті айтады. Бірақ Хаузел «рационалды болу емес, парасатты (reasonable) болу маңыздырақ» деп есептейді. Мысалы, үйдің ипотекасын ертерек жабу математикалық тұрғыдан тиімсіз болуы мүмкін (егер инвестицияның пайызы жоғары болса), бірақ психологиялық тұрғыдан ол сізге зор тыныштық сыйлайды.
Хаузел өзінің үйінің ипотекасын толық жауып тастағанын және бұл оның өміріндегі ең жақсы қаржылық шешім болғанын айтады. Бұл цифрларға емес, жан тыныштығына салынған инвестиция. Сіздің портфеліңіз сізге түнде ұйқы бере ме, әлде тек уайым сыйлай ма?
Сатып алмас бұрын қойылатын үш рефлексиялық сұрақ
Келесі жолы бір нәрсе сатып аларда Хаузел стилінде өзіңізге мына үш сұрақты қойыңыз:
- Егер бұл затты ешкім көрмейтін болса, мен оны бәрібір сатып алар ма едім?
- Бұл шығын менің уақытыма еркіндік қоса ма, әлде оны шектей ме?
- Алты айдан кейін бұл зат мені дәл қазіргідей қуанта ма?
Бұл сұрақтар импульсивті шығындарды сүзгілеуге және ақшаны шынайы құндылықтарға бағыттауға көмектеседі. Хаузелдің айтуынша, саналы тұтыну — бұл өзіңізге деген адалдықтың белгісі.
Байлық — бұл еркіндік
Морган Хаузелдің «Ақша психологиясы» кітабы мен оның соңғы еңбектері бізге бір ғана қарапайым шындықты ұқтырады: ақша — бұл мақсат емес, құрал. Оның түпкі мақсаты — сіздің таңдау мүмкіндігіңізді арттыру. Байлық дегеніміз — бұл шоттағы сан емес, таңертең оянғанда «бүгін мен қалаған ісіммен айналыса аламын» деп айта алу мүмкіндігі.
Қаржылық сауаттылық — бұл цифрларды меңгеру емес, өз эмоцияларыңызды басқару. Хаузелдің кітаптарын оқу арқылы сіз бай болуды ғана емес, сол байлықпен бақытты болуды үйренесіз. Бүгіннен бастап өз еркіндігіңізге инвестиция салыңыз.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру