Вашингтон консенсусының мифтерін әшкерелей отырып, Эрик Райнерттің тарихи аналитикасы арқылы мемлекеттердің шынайы байлыққа жету жолындағы құпияларын ашамыз.
Вашингтон консенсусының күйреуі: Нарық ертегісінен қатал шындыққа
Осыдан бірер онжылдық бұрын әлемдік экономиканы басқарған неолибералдық догмалар — Вашингтон консенсусы — бүгінде өз пәрменін жоғалтты. Нарықтың «көрінбейтін қолы» бәрін реттейді деген сенім кедей елдерді байытқан жоқ, керісінше, оларды шикізат қақпанына тереңірек батырып жіберді. Бірақ бұл қалай болды?
Эрик Райнерт өзінің «Елдер қалай байиды» атты іргелі еңбегінде дәл осы парадокстың тамырын ашып береді. Қазіргі таңда New Statesman және басқа да беделді басылымдар Вашингтон консенсусының өлгенін ашық жазуда. Бұл — жай ғана теориялық айтыс емес, бұл — бүкіл әлемдік даму стратегиясының түбегейлі өзгеруінің белгісі. Осы өтпелі кезеңде Райнерттің идеялары қараңғыда жол сілтейтін бағдаршам іспетті болып отыр.
Даму — табиғи процесс пе, әлде стратегиялық таңдау ма?
Экономикалық даму — бұл өздігінен, табиғи түрде жүретін эволюция емес. Бұл — мемлекеттің саналы таңдауы мен ерік-жігерінің жемісі. Егер бәрі нарық ағымына қалдырылса, бай елдер байып, кедей елдер мәңгілік шикізат қоймасы болып қала бермек пе? Райнерт бай елдердің қазіргі жетістігіне емес, олардың сол биікке қандай жолмен шыққанына үңіледі.
Автордың ең басты тезисі таңғалдырмай қоймайды: «Бай мемлекеттер кедейлерге өздері байыған кезде қолданған әдістерді емес, керісінше, қазір өздеріне ғана тиімді кеңестерді береді». Бұл экономикалық екіжүзділік пе, әлде стратегиялық қателік пе? Осы сұрақ бүгінгі жаһандық саясаттың өзегінде тұр.
Тюдорлардың Ағылшын сабағы: Жүннен матаға дейінгі секіріс
Елестетіп көріңізші, XV ғасырдағы Англия бүгінгі Африканың артта қалған елдеріне ұқсайтын: олар тек шикізат — жүн ғана экспорттайтын. Ал дамыған Италия мен Нидерланды сол жүннен мата тоқып, оны Англияның өзіне жүз есе қымбатқа қайта сататын. Бірақ бәрін Тюдорлар әулеті, әсіресе Генри VII өзгертті.
«Ағылшын королі жүн экспортына салық салып, отандық тоқыма өнеркәсібін қолдау арқылы елді өндіріс жолына түсірді. Ол шикізат сатқаннан көрі, оны өңдеп сатудың жүз есе тиімді екенін ерте түсінді». Дәл осы қадам Англияны әлемдік империяға айналдырған индустриялық революцияның іргетасы болды. Райнерт бұл мысалды кез келген дамушы ел үшін «алтын ереже» ретінде ұсынады.
Салыстырмалы артықшылық: Кедейліктің ғылыми негіздемесі
Давид Рикардоның «салыстырмалы артықшылықтар» теориясы бойынша, әр ел өзінде жақсы шығатын өнімді ғана өндіруі тиіс. Егер сізде мұнай көп болса — тек мұнай сатыңыз, егер бидай жақсы өссе — тек бидай егіңіз. Бірақ Райнерт бұл теорияны «кедейлікке апаратын рецепт» деп атайды.
Неге еркін сауда барлық қатысушыға бірдей пайда әкелмейді? Шындығында, ол тек деңгейлері бірдей елдер арасында ғана тиімді. Ал дамыған ел мен артта қалған ел арасындағы еркін сауда кедей елдің әлі қатып үлгермеген өнеркәсібін жойып жібереді. [EXAMPLE] Мәселен, Моңғолия еркін саудаға өткеннен кейін барлық тоқыма фабрикаларынан айырылып, қайтадан тек мал шаруашылығына көшуге мәжбүр болды. Бұл ілгерілеу ме, әлде шегіну ме?
АҚШ-тың құпия тарихы: Протекционизмнің жеңісі
Көпшілік АҚШ-ты еркін сауданың атасы деп біледі. Алайда, XIX ғасырда АҚШ әлемдегі ең протекционистік ел болған еді. Генри Кэри секілді экономистер Авраам Линкольнге: «Егер біз Англиямен еркін сауда жасасақ, мәңгілікке олардың фермасы болып қаламыз», — деп ескерткен болатын.
«Америкалықтар өз зауыттарын сыртқы бәсекеден қорғау арқылы ғана қуатты державаға айналды». Бұл тарихи факт бүгінде оқулықтардан сызылып тасталған. Райнерт осы «жоғалған білімді» қайта жаңғыртып, оқырманға: «Неге бізге басқаша үйретеді?» — деген өткір сұрақ тастайды.
Шумпетерлік өсу: Микрочип пен мұнайдың айырмасы неде?
Шумпетерлік өсу — бұл тек инновациялар мен жаңа технологиялар есебінен болатын даму. Райнерттің айтуынша, байлық өнімнің көлемінде емес, оның күрделілігінде. Бір келі микрочиптің құны ондаған тонна шикі мұнайдан қымбат тұратыны содан.
Кәсіпкерлер мен мемлекет басшылары үшін сабақ: Жай ғана жұмыс істеу аздық етеді. Шын табыс — бәсекелестеріңіз әлі иеленбеген технологиялық рентаны иеленуде. Егер сіздің өніміңізді кез келген адам қайталай алса, сіз ешқашан бай болмайсыз. Даму — бұл қиындықтарды жеңу өнері.
Мемлекеттің рөлі: Түнгі күзетшіден даму локомотивіне дейін
Нарық — жақсы қызметші, бірақ жаман қожайын. Райнерт мемлекеттің экономикадағы белсенді рөлін жақтайды. Бай елдердің барлығында мемлекет стратегиялық салаларды таңдап, оларды субсидиялаған, инфрақұрылым салып, білімге инвестиция құйған.
Бүгінгі таңда Nature журналында жарияланған зерттеулер капитал мен табиғи ресурстар арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуын айтуда. Бұл ретте мемлекеттің реттеуші рөлі тек экономикалық өсу үшін емес, тіпті адамзаттың аман қалуы үшін де маңызды болып отыр. Мемлекет — бұл бағытты айқындайтын капитан.
Шикізат қарғысынан құтылу: Нақты іс-қимыл жоспары
Шикізатқа тәуелді елдер үшін Райнерт мынадай нақты қадамдарды ұсынады:
- Шикізат экспортын шектеп, оны ел ішінде өңдеуге барынша ынталандыру.
- Жоғары технологиялық өндірістерге салықтық жеңілдіктер емес, стратегиялық қолдау беру.
- Отандық нарықты «жас өнеркәсіп» (infant industry) кезеңінде қатал қорғау.
- Инженерлік және техникалық білімді гуманитарлық білімнен жоғары қою.
Егер ел тек қызмет көрсету саласы мен туризмге сенсе, ол ешқашан тұрақты байлыққа жете алмайды. Шын мәніндегі байлық — өңдеу өнеркәсібінің тереңдігінде.
Норвегия тәжірибесі: Ресурсты білімге айналдыру өнері
Райнерттің өз отаны — Норвегия, мұнайға бай бола тұра «шикізат қарғысына» ұрынбаған санаулы елдердің бірі. Оның құпиясы неде? Норвегия мұнайдан түскен табысты жай ғана тұтынған жоқ, оны келешек ұрпақтың білімі мен жоғары технологиялық компаниялардың дамуына бағыттады.
«Біз мұнайды сатқан жоқпыз, біз мұнайды өндіруге қажетті технологияларды игеруді саттық». Бүгінде Норвегия мұнай таусылса да, өз технологиялары арқылы әлемдік нарықта көшбасшы болып қала береді. Бұл — ресурс пен білімнің нақты симбиозы.
Диверсификация: Бос ұран ба, әлде өмірлік қажеттілік пе?
Жиырма жыл бұрын LSE блогында Африканың дамуы туралы жазылған мақалалар әлі де өзекті. Көптеген елдер диверсификация туралы айтқанымен, іс жүзінде имитациямен айналысады. Райнерттің ойынша, нағыз диверсификация — бұл жай ғана жаңа өнімдер шығару емес, бұл — өндірістің технологиялық деңгейін көтеру.
Неге кейбір елдердің реформалары нәтиже бермейді? Себебі олар институттарды көшіреді, бірақ өндірістік базаны құрмайды. Райнертше айтқанда, демократия мен еркін нарық — бұл байлықтың себебі емес, бұл — байлықтың салдары. Алдымен іргетасты қалау керек емес пе?
Инвестициялық саясаттың жаңа парадигмасы
Тікелей шетелдік инвестициялар әрқашан пайдалы емес. Егер инвестор тек шикізатты алып кету үшін келсе, ол елді дамытпайды. Инвестиция технология трансфертімен және жергілікті кадрларды оқытумен қатар жүруі тиіс.
Мемлекет инвесторларға шарт қоюдан қорықпауы керек. Қытайдың тәжірибесі көрсеткендей, нарыққа кірудің құны — технологиямен бөлісу болуы тиіс. Бұл — Райнерттің бүгінгі заманға сай ең өткір кеңестерінің бірі.
Болашақ экономикасы: Білім мен өндірістің салтанаты
Эрик Райнерттің «Елдер қалай байиды» кітабы — бұл жай ғана экономикалық оқулық емес, бұл — ұлттық намыс пен стратегиялық ойлаудың манифесі. Біз шикізатқа сенген заманнан білім мен технологияға негізделген өндіріс заманына өтуіміз керек.
Тарих көрсеткендей, байлыққа баратын төте жол жоқ. Ол тек қиын, бірақ жемісті индустрияландыру мен инновация арқылы келеді. Райнертше айтқанда: «Егер сіз өз болашағыңызды басқалардың еркіне берсеңіз, сіз ешқашан өз үйіңіздің қожайыны болмайсыз». Оқуға, ойлануға және әрекет етуге тұрарлық туынды. [MOTIVATION] Өз еліңіздің даму тарихын бүгіннен бастап жазыңыз!
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру