Әйгілі клиникалық психолог Росс Гриннің «Аса ашушаң бала» еңбегі тәрбиедегі ескі қағидаларды тас-талқан етеді. Бұл мақалада біз дәстүрлі жазалаудың неге тиімсіз екенін талдап, қазақстандық ата-аналарға арналған нақты практикалық шешімдерді ұсынамыз.
Түсіністікке бетбұрыс: Росс Гриннің «Аса ашушаң баласы» бізге не үйретеді?
Заманауи гуманистік педагогиканың ірі өкілі, Вирджиния техникалық университетінің «Құрмет залына» (Hall of Distinction, 2025) енген доктор Росс Грин бала тәрбиесіндегі ең үлкен қателік – баланы «тәрбиесіз» деп айыптау екенін алға тартады.
Оның базадағы «Аса ашушаң бала» еңбегі жай ғана кітап емес, бұл – ата-ана мен бала арасындағы жылдар бойғы текетіресті тоқтатуға арналған манифест. Гриннің пайымдауынша, әрбір бала өзін жақсы ұстағысы келеді, бірақ кейде оған тек қажетті құралдар мен дағдылар жетіспейді. Осы орайда, біздің балаға деген көзқарасымызды түбегейлі өзгертетін кез келген жоқ па?
Мінез-құлық – бұл сигнал: Неліктен ескі тәртіп әдістері дәрменсіз?
Дәстүрлі жазалау мен марапаттау жүйесі – тек салдармен күресу. Росс Грин бұл әдістің неліктен «ашушаң» балаларға келгенде дәрменсіз екенін нақты ғылыми деректермен дәлелдейді.
«Баланы жазалау оған жетіспейтін дағдыны (мәселен, фрустрацияға төзімділік немесе икемділік) үйретпейді», – дейді автор. Оның орнына ол мәселенің тамырына үңілуді ұсынады. Бұл дегеніміз – баланың «жаман» мінезін емес, оның артында тұрған орындалмаған қажеттілікті көру.
Кезекті кешкі ас және кенеттен болған «жарылыс»
Кәдімгі кешкі ас. Тоғыз жасар Сэм кенеттен тәрелкесін лақтырып, бөлмесіне жүгіріп кетіп, есікті тарс жапты. Себебі – анасы оған брокколи жеуді бұйырған болатын. Бұл көрініс сізге таныс емес пе?
Көптеген ата-ана бұл жерде Сэмді «бұзылған» немесе «манипулятор» деп атар еді. Бірақ Гриннің көзімен қарасақ, бұл жерде мәселе брокколиде емес, Сэмнің икемділік таныта алмауы мен өз эмоциясын басқару дағдысының жоқтығында жатыр. Мұндай сюжетті детальдар автордың кітабында өте көп кездеседі және олар біздің күнделікті өміріміздің айнасы іспеттес.
Дағды ма, әлде ниет пе? Күрделі мінездің ішкі архитектурасы
Росс Гриннің ең басты аксиомасы: «Қолынан келсе, бала жақсы болуға тырысады» (Kids do well if they can). Бұл – тәрбиедегі нағыз революция.
Егер бала жақсы болғысы келмесе емес, жақсы болу қолынан келмесе не істейсіз? Грин баланың ашуын – физикалық мүгедектік сияқты қарастыруды сұрайды. Соқыр адамды «неге көрмейсің?» деп ұрыспайтынымыз сияқты, ашушаң баланы да «неге сабырлы емессің?» деп айыптау қисынсыз. Оларға айқай емес, қолдау қажет.
ALSUP әдістемесі: Мәселенің тамырын анықтау өнері
Автор ұсынған ALSUP (Assessment of Lagging Skills and Unsolved Problems) парағы – бұл ата-анаға арналған нағыз детективтік құрал.
Бұл әдісті қолдану үшін сіз баланың «бұзықтығын» емес, оның қандай жағдайда (мәселен, ұйқыдан оянғанда немесе тапсырманы ауыстырғанда) қиналатынын тізіп шығуыңыз керек. Осылайша, біз мәселені абстрактілі «жаман мінезден» нақты «шешілмеген мәселеге» ауыстырамыз. Нақтылық – түсіністікке барар жолдың жартысы.
Мектеп қабырғасындағы өзгеріс: Жазалаудан қолдауға дейінгі жол
Росс Гриннің әдістері тек үйде емес, мектептерде де керемет нәтиже беріп жатыр. Мәселен, Washington Reporter басылымы жақында Гриннің жастардың психикалық денсаулығы дағдарысына қарсы ұсынған шешімдеріне шолу жасады.
Бір мектепте Гриннің CPS моделін енгізгеннен кейін, оқушыларды сабақтан шеттету (suspension) көрсеткіші 80%-ға азайған. Бұл – тек статистика емес, бұл – балалардың өздерін қауіпсіз сезінуі мен мұғалімдердің «қамшының» орнына «қолды» ұсынуының нәтижесі.
Бірлескен шешімдер (CPS) моделінің мәні
CPS (Collaborative & Proactive Solutions) – бұл билікке емес, серіктестікке негізделген модель. Росс Грин баланың мәселесін оның орнына шешуді емес, онымен бірге шешуді үйретеді.
Бұл модельдің үш жоспары бар: «А жоспары» (тек ересек адамның шешімі), «С жоспары» (мәселені уақытша ысыру) және ең маңыздысы – «В жоспары» (бірлескен шешім). Грин «В жоспарын» отбасылық бақыттың алтын ережесі санайды. Сіз қай жоспарды жиі қолданасыз?
Эмпатия қадамы: Тіл табысуды бастайтын алғашқы сөздер
Росс Гриннің әдісіндегі ең қиын, бірақ ең маңызды кезең – эмпатия. Бұл жерде сіз баланың адвокаты ретінде сөйлеуіңіз керек.
Автор мынадай фразаларды қолдануды ұсынады: «Мен сенің (мәселені атаңыз) туралы ашуланып жүргеніңді байқадым. Не болып жатқанын айтып бере аласың ба?» немесе «Мен сенің бұған неге ренжігеніңді түсінгім келеді». Бұл жерде бастысы – баланың жауабын бөлмей, соңына дейін тыңдау. Тек тыңдай білген адам ғана естіледі.
Үнсіздіктен сенімге: Бір қазақ отбасының оқиғасы
Біздің тәжірибемізде де Гриннің әдісін қолданған ата-аналар аз емес. Мәселен, баласына үнемі «ұят болады» немесе «айтқанымды істе» деп бұйыратын қатал әкенің оқиғасы есімізде.
Ол алғаш рет «В жоспарын» қолданып, баласынан: «Сен екеумізде мынадай бір мәселе бар сияқты, соны қалай шешсек болады?» деп сұрағанда, баланың таңғалғаны сонша, ол алғаш рет ашуланбай, өз мұңын айтып берген. Бұл – ұлттық менталитеттегі «әке айтты – бітті» деген қағидадан «әке түсінді – шешілді» деген жаңа сатыға көтерілу.
Заманауи әдебиеттің үні және психикалық саулық
2026 жылдың басындағы деректер бойынша, әлемде жастардың психикалық саулығы басты назарда тұр. The Atlantic пен The New York Times басылымдары Росс Грин сияқты «эмпатияға негізделген» авторлардың маңызы арта түсетінін атап өтеді.
Гриннің еңбектері тек тәрбие туралы емес, бұл – қоғамдағы агрессияны азайтудың жолы. Оның «Аса ашушаң бала» кітабы заманауи психологиялық дағдарыс кезінде ата-анаға арналған нағыз бағдаршам іспеттес.
«В жоспары»: Конфликтіні шешудің нақты алгоритмі
Росс Грин ұсынған бірлескен шешім қабылдаудың үш сатысы бар, оларды есте сақтау оңай:
- Эмпатия: Баланың позициясын түсіну және ақпарат жинау.
- Мәселені анықтау: Ересек адамның да алаңдаушылығын ортаға салу.
- Шақыру: Екі жаққа да тиімді шешімді бірге іздеу («Кел, ойланайық, мұны қалай шешсек болады?»).
Түсіністік тапқан сәт: Бір жылдан кейінгі нәтижелер
«Тәрбиенің мақсаты – баланың сізден қорыққаны емес, оның сізге сенгені», – дейді Росс Грин.
Бір жыл бойы осы әдіспен жұмыс істеген отбасыларда «жарылыстар» мүлдем жойылып кетпесе де, олардың ұзақтығы мен қарқыны күрт төмендейді. Ең бастысы – ата-ана мен бала бір-біріне жау емес, бір команда екенін сезінеді. Бұл сезім кез келген тәртіптен қымбат.
Ересек оқырманға арналған Грин: Өзіңді тану құралы
Росс Гриннің кітаптарын оқу арқылы ересектер өздерінің де «шешілмеген мәселелерін» түсіне бастайды. Біз неге ашуланамыз? Неге кейбір жағдайда икемді бола алмаймыз?
Бұл еңбектер аналитикалық тереңдігімен және әдеби құндылығымен ерекшеленеді. Автордың сюжеттік баяндауы оқырманды жалықтырмайды, керісінше, әр тарау сайын жаңа бір «эврика» сәтін сыйлайды. Мүмкін, біз де өз баламызбен бірге өсуіміз керек шығар?
Кері кетулермен жұмыс: Егер жоспар іске аспаса...
Прогресс ешқашан түзу сызықпен жүрмейді. Росс Грин «В жоспары» бірінші реттен іске аспауы мүмкін екенін ескертеді.
Егер сәтсіздікке ұшырасаңыз, баяғы айқайға басудың орнына, «Мен қай жерде эмпатия таныта алмадым?» деп сұраңыз. Гриннің айтуынша, қателік – бұл жаңа ақпарат көзі. Шыдамдылық пен жүйелілік қана шыңға жеткізеді.
Көзқарасты өзгерту – болашақты өзгерту
Росс Гриннің әлемі – бұл мейірім мен ғылымның тоғысқан жері. Оның «Аса ашушаң бала» кітабы сізге тек техника емес, балаңыздың жанын көретін жаңа көзқарас береді.
Бүгін балаңыздан: «Бәрі жақсы ма? Мен сені қалай түсінсем болады?» деп сұрауға дайынсыз ба? Бұл – үлкен өзгерістің басы болуы мүмкін. Әрекетті бүгіннен бастаңыз.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру