Марк Твеннің әлемдік әдебиеттегі орнын айқындаған алғашқы ірі туындысы. Шығармада кез келген нәрсеге бәс тігуге дайын тұратын Джим Смайли есімді жанның қызықты да қулыққа толы хикаясы баяндалады.
Энджелс лагеріне сапар
Досымның өтініші бойынша мен Энджелс Кэмп деген ескі кеншілер лагеріне барып, Саймон Уилер есімді қартты іздеп таптым. Одан Леоннидас В. Смайли деген жас уағызшы туралы сұрамақ болған едім. Бірақ бұл сұрақ менің басыма бәле болып жабысқан, бітпейтін бір хикаяның бастауы ғана екенін ол кезде білген жоқпын.
Уилер қарт мені асхананың бұрышында ұйықтап жатқан жерінен қарсы алды. Ол сырлы да байсалды кейіппен менің сұрағыма жауап берудің орнына, мүлдем басқа — Джим Смайли деген адам туралы ұзақ сонар әңгімесін бастап кетті.
Саймон Уилердің шежіресі
Саймон Уилер маған Джим Смайлидің 1849 жылдың қысында, немесе көктемінде осы лагерьде болғанын айтты. Оның айтуынша, Смайли дүниедегі ең бәс құмар адам еді. Егер кез келген нәрсе туралы екіұдай пікір туса, ол міндетті түрде бәс тігуді ұсынатын. Тіпті бәс тігетін адам табылмаса, ол қарсы жақтың орнына да ақша шығаруға дайын тұратын.
Оның бұл әдеті шектен шыққан болатын. Мысалы, егер екі құс сымның үстінде отырса, ол қайсысы бірінші ұшып кететініне бәс тігетін. Тіпті жергілікті пастордың әйелі ауырып жатқанда, ол кісінің жағдайын сұраудың орнына, оның тірі қалар-қалмасына бәс тігуді ұсынған еді.
Эндрю Джексон атты иттің тағдыры
Смайлидің Эндрю Джексон есімді кішкентай иті болды. Сырттай қарағанда, ол ешқандай қабілеті жоқ, момын ит сияқты көрінетін. Бірақ ортаға ақша тігілген сәтте, ит бірден өзгеретін. Оның басты тәсілі — қарсылас иттің артқы аяғынан тістеп, ол жеңілгенше жібермей тұрып алу еді.
Бірде оған артқы аяқтары жоқ ит тап болды. Эндрю Джексон әдеттегідей артқы аяқтан тістемек болғанда, тістейтін ештеңе таппай, қатты таңғалды. Соңында ол жеңіліп, өзіне деген сенімін жоғалтып, қайтыс болды. Смайли итінің дарынын бағалай алмағандарға қатты ренжіген еді.
Даниэль Вебстер: Үш айлық жаттығу
Содан кейін Джим Смайли бақа ұстап алып, оны үйрете бастады. Ол бақаға Даниэль Вебстер деген есім берді. Үш ай бойы Смайли бақаға тек секіруді ғана емес, сонымен бірге оның «тәрбиесіне» де көңіл бөлді. Ол бақаны артқы жағынан түртіп жіберсе, ол ауада айналып келіп, екі аяғымен нық түсетін.
Смайли бақасын кішкене торлы жәшікте ұстайтын. Ол Даниэль Вебстердің қарапайым бақа емес, нағыз данышпан екеніне сенімді еді. Бақа шынымен де өз ісінің шеберіне айналды.
Шыбын аулау шеберлігі
Даниэль Вебстердің тағы бір таңғажайып қабілеті — шыбын ұстау еді. Смайли оған: «Шыбын, Даниэль, шыбын!» деп айтса болды, бақа көз ілеспес жылдамдықпен тілін суырып, шыбынды қағып алатын. Смайли оның бұл шеберлігін мақтан тұтып, кез келген бақаны секіруден озатынына сенді.
Бұл бақаның табиғаты өте байсалды болатын. Ол өзінің артықшылығын білсе де, ешқашан паңданбайтын. Тек Смайли оның атын атап, бұйрық бергенде ғана бар өнерін паш ететін.
Бейтаныс адаммен кездесу
Бір күні лагерьге бейтаныс бір адам келді. Ол Смайлидің қолындағы жәшікті көріп: «Мұнда не бар?» — деп сұрады. Смайли: «Бұл — жай ғана бақа, бірақ ол Калаверас округіндегі кез келген бақадан биік секіреді», — деп жауап берді.
Бейтаныс адам жәшікке ұзақ қарап тұрып: «Меніңше, бұл кәдімгі бақа сияқты. Оның ерекшелігін көріп тұрған жоқпын», — деді. Бұл Смайлидің намысына тиіп кетті де, ол дереу қырық долларға бәс тігуді ұсынды.
Қорғасын толтырылған бақа
Бейтаныс адамның бақасы болмағандықтан, Смайли оған бақа тауып бермек болып, өзенге кетті. Ол Даниэль Вебстерді бейтаныс адамның қасына қалдырып кетті. Смайли кете салысымен, әлгі қу адам Даниэльдің аузын ашып, оның ішіне ауыр қорғасын бытыраларын (дробь) толтырып жіберді.
Смайли қайтып келгенде, екеуі бақаларын қатар қойып, секіруге белгі берді. Жаңадан келген бақа бірден алға секіріп кетті, ал Даниэль Вебстер орнынан қозғала алмай, тек иығын қимылдатты. Ол жерге жабысып қалғандай, ауыр тартып тұр еді.
Жеңіліс пен ащы шындық
Джим Смайли өз көзіне өзі сенбей, қатты таңғалды. Ол Даниэльдің неге секіре алмағанын түсінбеді. Жеңілгеніне назаланған ол бәс тіккен ақшасын бейтаныс адамға берді. Әлгі адам ақшаны алып бара жатып: «Айттым ғой, бұл кәдімгі бақа деп», — деп мысқылдап кетіп қалды.
Смайли бақасын қолына алып көргенде, оның өте ауыр екенін байқады. Оны төңкеріп қалғанда, Даниэльдің аузынан бір уыс қорғасын бытырасы сау етіп түсті. Смайли алданғанын түсініп, әлгі адамды қуып жөнелді, бірақ ол әлдеқашан қара үзіп кеткен еді.
Уилердің бітпейтін әңгімелері
Саймон Уилер әңгімесінің осы жеріне келгенде, сырттан біреу оны шақырып қалды. Ол маған: «Осында отыра тұр, мен қазір келемін», — деді. Мен бұл бітпейтін хикаялардан шаршап, қашып кетпек болдым.
Алайда Уилер қайтып келіп, маған Смайлидің тағы бір сиыры туралы әңгіме айтпақ болды. Ол сиырдың бір мүйізі болмағанын және оның құйрығы бананға ұқсайтынын айта бастағанда, мен шыдай алмай, асханадан атып шықтым. Леоннидас Смайли туралы ештеңе біле алмасам да, Джим Смайли туралы бәрін біліп қайттым.
Түйін
Марк Твеннің бұл әңгімесі — американдық фольклор мен реализмнің керемет үйлесімі. Ол адам бойындағы аңғалдық пен қулықты, сондай-ақ батыстың қарапайым өмірін әзілмен жеткізеді. Бұл туынды жазушыға алғашқы үлкен танымалдылықты алып келді.
«Адамды алдау оңай, бірақ оны алданғанына сендіру әлдеқайда қиын». — Марк Твеннің шығармашылық философиясы осындай қарапайым, бірақ терең оқиғалардан бастау алған.
Пікірлер (0)
Пікір жазу үшін аккаунтқа кіріңіз. Кіру